11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Kültür Yolculuğu
Fiilde Kip
Orhun Yazıtları'ndaki "yaratılmış", Yunus Emre'nin "olalım", atasözlerindeki "olur" ve bir festival haberindeki "başlayacak" sözcüklerinin ortak noktası, hepsinin birer çekimli fiil olmasıdır. Her birinde kip eki, anlatıcının olaya bakışını ve metnin havasını belirler. Bu konuda haber ve dilek kiplerini, kişi eklerini ve çekimdeki ses olaylarını farklı türlerdeki metinlerden alınan cümleler üzerinde öğreneceksin. Amaç kuralı ezberlemek değil, kip seçiminin metne ve üsluba ne kattığını yorumlayabilmektir.
Kazanımlar
- TDE.11.2.2.2. (TDE2.2.1) Okuma metnindeki çekimli fiilleri Türkçedeki kip ve kişi bilgisiyle ilişkilendirir; kök, olumsuzluk eki, kip eki ve kişi ekini ayırarak fiili çözümler.
- TDE.11.2.2.2. (TDE2.2.2) Anlamı belirsiz bir fiil çekimini bağlamdan hareketle yorumlar; zaman zarfı ve cümlenin amacına bakarak kipin asıl anlamını tahmin eder.
- TDE.11.2.2.2. (TDE2.2.3) Haber kiplerini (görülen geçmiş, duyulan geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş) ve dilek kiplerini (gereklilik, şart, istek, emir) belirler; kip seçimiyle anlatıcının tutumu arasındaki ilişkiyi çıkarır.
- TDE.11.2.2.2. (TDE2.2.4) Haber metni, anı, atasözü, âşık şiiri ve Orhun Yazıtları'ndan aktarma cümleleri kip kullanımı bakımından karşılaştırır.
- TDE.11.2.2.2. (TDE2.2.5) Fiilleri haber ve dilek kipleri ölçütüne göre sınıflandırır; duyulan geçmiş zaman ile görülen geçmiş zamanın bilginin güvenilirliği üzerindeki etkisini ayırt eder.
- TDE.11.2.2.2. (TDE2.2.6) Kip kaymasını örneklerle açıklar; bir metinde kullanılan kiplerin üsluba katkısı hakkında geri bildirim sunar.
Konu anlatımı
1. Neden Kip? Kültür Yolculuğunda Bir Dil Bilgisi Durağı
2. Çekimli Fiilin Yapısı: Kök, Ölümsüzlük, Kip, Kişi
3. Haber (Bildirme) Kipleri
4. Dilek (Tasarlama) Kipleri
5. Kişi Ekleri ve Kiplere Göre Dağılımları
6. Çekimde Ses Olayları ve Yazım
7. Kipin Anlama Katkısı ve Kip Kayması
8. Metin İncelemesi: Üç Küçük Parça
9. Sık Karıştırılanlar
10. Özet
Anahtar terimler
- Kip
- Eylemin zamanını ya da isteğini, koşulunu, gerekliliğini, buyruğunu gösteren dil bilgisi kavramı.
- Haber (bildirme) kipleri
- Zaman anlamı taşıyan kipler: görülen geçmiş, duyulan geçmiş, şimdiki, gelecek ve geniş zaman.
- Dilek (tasarlama) kipleri
- Zamandan çok istek, koşul, gereklilik ya da buyruk bildiren kipler: gereklilik, şart, istek ve emir.
- Görülen geçmiş zaman
- -DI ekiyle yapılan; geçmişteki işi anlatıcının bildiği ya da tanık olduğu kesinlikle bildiren kip.
- Duyulan geçmiş zaman
- -mIş ekiyle yapılan; geçmişteki işi sonradan öğrenme, aktarma ya da fark etme anlamıyla bildiren kip.
- Geniş zaman
- Zamana bağlı olmayan alışkanlık, süreklilik ve genel doğruları bildiren kip.
- Kişi eki
- Eylemin kim tarafından yapıldığını gösteren, çekimli fiilin sonuna gelen ek.
- Kip kayması
- Bir kipin temel anlamı dışında başka bir zamanı ya da tutumu bildirmek için kullanılması.
- Kaynaştırma ünsüzü
- İki ünlünün yan yana gelmesini önlemek için araya giren ünsüz (örneğin oku-y-acak).
Örnek soru
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem dilek kipiyle çekimlenmiştir?
- Köy meydanında bayram sevinci yaşandı.
- Yarın erkenden yola çıkalım.
- Konuk sanatçılar akşam sahne alacak.
- Âşıklar saz eşliğinde karşılıklı atışıyor.
- Bu hikâye nesilden nesile anlatılır.
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Haber kipleri zaman bildirir: A'daki "yaşandı" görülen geçmiş, C'deki "alacak" gelecek, D'deki "atışıyor" şimdiki, E'deki "anlatılır" geniş zamandır.
2. B seçeneğindeki "çıkalım" (çık-a-lım) ise zaman değil bir teklif, bir niyet bildirir. -a eki istek kipi, -lım ise 1. çoğul kişi ekidir.
3. İstek kipi dilek (tasarlama) kipleri arasındadır.
Doğru cevap B'dir. En güçlü çeldirici E'dir; "anlatılır" geniş zamandır ve zamandan bağımsız bir doğruyu bildirdiği için dilek kipiyle karıştırılabilir, oysa dilek kipi isteği ya da koşulu dile getirir.