11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Kültür Yolculuğu
Orhun Abideleri ve Dîvânu Lugâti't-Türk
Bir milletin diline yüzyıllar sonra bile dokunabilmek ister misin? Orhun Abideleri'nin taşlarında Türkçenin 8. yüzyıldaki sesini, Dîvânu Lugâti't-Türk'te ise 11. yüzyıldaki söz hazinesini bulursun. Bu konuda Orhun Abideleri'nden bir parçayı öğretici metin tahlili basamaklarıyla çözümleyecek, Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti't-Türk'ü ara metin olarak karşılaştıracak, Türk dilinin eskiliğini, zenginliğini ve bugünkü coğrafyasını kanıtlarıyla açıklayabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.11.2.2.1. Okumaya başlamadan önce okuma amacını belirler; başlık ve görsellerden hareketle Orhun Abideleri metninin içeriği, türü ve yazılış amacı hakkında tahminde bulunur.
- TDE.11.2.2.1. Öğretici bir yazıt metni için uygun okuma yöntem ve stratejisini seçer, seçtiği stratejiyle okumayı sürdürür.
- TDE.11.2.2.2. Metindeki bilgilerle Türk tarihi ve kültürüne dair ön bilgileri arasında bağlantı kurar; eski sözcüklerin (bodun, töre, yağız, teg) anlamını bağlamdan belirler.
- TDE.11.2.2.2. Metindeki neden-sonuç ilişkilerini, konu, ana düşünce ve yardımcı düşünceleri belirler; yazarın metni yazma amacını ve iletilerin şunuluş biçimini çıkarım yoluyla açıklar.
- TDE.11.2.2.2. Orhun Abideleri, Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti't-Türk'ü içerik, tür, şekil, dönem ve ileti ölçütlerine göre karşılaştırır ve sınıflandırır; metindeki öznel ile nesnel ifadeyi ve bilgilerin güvenilirliğini ayırt eder.
- TDE.11.2.2.3. Orhun Abideleri'nin yapı unsurlarını, dil ve anlatım özelliklerini belirler; bunların yazıldığı dönemle, toplumla ve yazarla ilişkisini kurar.
- TDE.11.2.2.4. Metne ilişkin değerlendirme ölçütleri belirler; abidelerin ve Dîvânu Lugâti't-Türk'ün Türk dili, tarihi ve kültürü açısından önemini gerekçelendirerek açıklar.
Konu anlatımı
1. Okumadan Önce: Amaç, Tahmin ve Strateji
2. Orhun Abideleri: Ne, Nerede, Ne Zaman?
3. Metin Tahlili: Öğretici Metin Çözümleme Basamakları
4. Yazıttan Kesitler: Okuma Rehberiyle
5. Orhun Abideleri'nin Dil ve Anlatım Özellikleri
6. Dîvânu Lugâti't-Türk: Türkçenin İlk Büyük Sözlüğü
7. Kutadgu Bilig: Ara Metin
8. Karşılaştırma: Üç Metin, Üç Yöntem
9. Türk Dilinin Eskiliği, Zenginliği ve Bugünkü Coğrafyası
10. Güvenilirlik, Gerçek-Kurgu ve Öznel-Nesnel
11. Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Orhun Abideleri
- Moğolistan'da Orhun Vadisi'nde bulunan, Göktürk alfabesiyle yazılmış Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarının ortak adı.
- Göktürk (Orhun) alfabesi
- Türkçenin yazılı ilk anıtlarında kullanılan, sağdan sola yazılan alfabe; şifresi 1893'te Vilhelm Thomsen tarafından çözülmüştür.
- Bodun
- Eski Türkçede halk, millet anlamına gelen sözcük.
- Töre
- Eski Türkçede yasa, gelenek ve hukuk düzeni; devleti ayakta tutan kurallar bütünü.
- Tabgaç
- Orhun yazıtlarında Çin'e (Tang hanedanına) verilen ad.
- Dîvânu Lugâti't-Türk
- Kaşgarlı Mahmud'un 11. yüzyılda Arapça yazdığı, Türkçe sözcükleri Arapça açıklayan ilk büyük sözlük.
- Koşuk, sagu, sav
- Dîvân'da örnek olarak yer alan Eski Türk şiir türleri ve atasözü: koşuk şiir, sagu ağıt, sav atasözüdür.
- Kutadgu Bilig
- Yusuf Has Hacip'in 1069'da Karahanlı Türkçesiyle yazdığı, aruz ölçülü, alegorik ve öğretici mesnevi.
- Alegori
- Soyut kavramların kişi kılığında sembolik olarak anlatılması; Kutadgu Bilig'de adalet, devlet, akıl ve akıbet dört kişiyle temsil edilir.
- Birincil kaynak
- Olayın yaşandığı dönemde, olayı yaşayan ya da yaşatan kişi adına üretilmiş belge; Orhun yazıtları birincil kaynaktır.
Örnek soru
"Çinlilerin sözü tatlı, ipeği yumuşakmış. Tatlı sözüne ve yumuşak ipeğine aldanıp çok sayıda Türk bodunu öldü."
Bu cümledeki "bodun" sözcüğünün anlamı bağlamdan hareketle aşağıdakilerden hangisi olarak belirlenir?
- Halk, millet
- Hükümdar ailesi
- Komutan, başbuğ
- Dağ geçidi, yol
- Dikili yazıt, anıt
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Cümlede "çok sayıda Türk ... öldü" ifadesi, ölenlerin bir topluluk olduğunu gösterir.
2. "Aldanıp" sözcüğü insanlara özgü bir eylemdir; dağ geçidi ya da yazıt gibi cansız bir varlık aldanamaz (D ve E elenir).
3. "Çok sayıda" nicelik sözü tek bir hükümdar ailesine ya da tek bir komutana uymaz (B ve C elenir).
4. Bu yüzden "bodun" sözcüğü halk, millet anlamındadır. Doğru cevap A'dır.