11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Bir Diyeceğim Var!
Dilekçe
Dilekçe, bir insanın "bir diyeceğim var" dediği yerde bunu kurumlara yazılı, düzenli ve resmî bir dille ulaştırmasının yoludur. Bu konuda dilekçenin günlük yaşamdaki yerini, bölümlerini ve resmî dilin özelliklerini öğrenecek; örnek bir dilekçeyi okuyup dil işlevi, öznel-nesnel ifade ve üslup bakımından değerlendirecek, sonunda kendi dilekçeni eksiksiz ve kurallara uygun yazabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.11.1.2.2. Dilekçe örneğinde bildirilen bilgiyi ön bilgileriyle ilişkilendirir, bağlamdan hareketle resmî söz varlığının (arz, talep, ek, gereği) anlamını belirler.
- TDE.11.1.2.2. Dilekçenin konusunu, yazarın yazma amacını ve gerekçe-istek (neden-sonuç) ilişkisini belirler; metindeki öznel ve nesnel ifadeleri ayırt eder.
- TDE.11.1.2.2. Dilekçeyi mektup ve e-posta ile tür, şekil, üslup ve ileti ölçütlerine göre karşılaştırır ve sınıflandırır.
- TDE.11.1.2.3. Dilekçenin yapı unsurlarını (makam, metin, kapanış, tarih, imza, adres, ek) ve bunlar arasındaki ilişkiyi belirler.
- TDE.11.1.2.3. Dilekçedeki dil ve anlatım özelliklerini (yalınlık, nesnellik, saygı, kalıp ifadeler) ve dil işlevini belirler; üslup seçiminin neden ve sonuçlarını açıklar.
- Verilen bir durum için doğru makama, yalın resmî bir dille, eksiksiz bölümlerle dilekçe yazar ve hatalı bir dilekçeyi düzeltir.
Konu anlatımı
Bağlam: Neden Dilekçe Yazarız?
Dilekçenin Türleri ve Genel Özellikleri
Dilekçenin Bölümleri
Resmî Dil ve Anlatım Özellikleri
Ara Metin İnceleme: Örnek Bir Dilekçeyi Okumak
Dilekçe Yazım Adımları ve Çözümlü Örnekler
Dilekçe, Mektup ve E-posta: Karşılaştırma
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Dilekçe
- Bir kişinin kamu kurum ve kuruluşlarına ya da yetkili bir makama isteğini, dileğini veya şikâyetini yazılı olarak bildirdiği resmî yazı.
- Makam
- Dilekçenin yöneltildiği, işlemi yapmaya yetkili kurum ya da yetkili kişi; dilekçede büyük harfle ve yönelme hâliyle yazılır.
- Arz etmek
- Bir üst makama bir şeyi saygıyla sunmak; "gereğini arz ederim" ifadesinde isteği emir değil, saygılı bir sunuş olarak bildirir.
- Talep / rica
- Dilekçede istek bildirmenin kibar ve resmî sözcükleri; emir kipinin yerini tutar.
- Ek
- Dilekçeye eklenen ve gerekçeyi kanıtlayan belge (rapor, fotokopi, makbuz); metinde ve Ek satırında belirtilir.
- Resmî dil
- Kısa, açık, nesnel, saygılı ve duygusal ifadeden arınmış; kalıp ifadeler içeren yazı dili.
- Dil işlevi
- Dilekçede baskın olan işlevler: bilgi bildirme (gönderge) ve alıcıyı etkileme; duygu bildirme en azdır.
- Gereği
- Başvuru sonucunda yapılması gereken işlem; "gereğini arz ederim" kalıbında kullanılır.
- Öznel ve nesnel ifade
- Öznel ifade kişisel yargı ve duyguya, nesnel ifade ise doğrulanabilir olguya dayanır; dilekçede nesnellik esastır.
- Elektronik içerik
- e-Devlet, CİMER ve e-posta gibi dijital ortamlarda hazırlanan başvuru ve yazışmalar; yazma ilkeleri kâğıt dilekçeyle aynıdır.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi dilekçenin tanımıdır?
- Bir kişinin, kendisini ya da kamuyu ilgilendiren bir isteğini, dileğini veya şikâyetini yetkili makama yazılı olarak bildirdiği resmî yazıdır.
- İki kişinin birbirine duygu, düşünce ve haberlerini ilettiği, serbest biçimli ve samimi bir yazışma türüdür.
- Bir toplantıda alınan kararların, o toplantıya katılanlarca imzalanarak tutulduğu belgedir.
- Bir kişinin kendi yaşamını ve anılarını kendi kaleminden anlattığı edebî bir metindir.
- Bir olayın kısa, nesnel biçimde kamuoyuna duyurulduğu gazete haberidir.
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Dilekçenin üç ayırt edici unsuru vardır: yazılı olması, yetkili bir makama yöneltilmesi ve bir istek, dilek ya da şikâyet içermesi.
2. A seçeneği bu üç unsurun hepsini içerir.
3. B seçeneği özel mektubu tanımlar; mektup duygu ve düşünce paylaşır, işlem istemez.
4. C seçeneği tutanağı, D seçeneği otobiyografiyi, E seçeneği haberi tanımlar.
Doğru cevap A'dır. En güçlü çeldirici B'dir: mektup da yazılı iletişim ürünüdür, fakat amacı işlem istemek değil duygu ve haber paylaşmaktır.