11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Kültür Yolculuğu
Fiilde Çatı
"Kültür Yolculuğu" temasındaki metinlerde bir olayın kim tarafından yapıldığı, kimin üzerinde gerçekleştiği, hatta kimin adının hiç anılmadığı çoğu zaman fiilin çatısından anlaşılır. Bu konuda fiilleri nesnesine göre (geçişli, geçişsiz) ve öznesine göre (etken, edilgen, dönüşlü, işteş) ayırt etmeyi, çatı eklerinin anlamı nasıl değiştirdiğini ve çatı seçiminin bir metne hangi üslup ve anlam katkısını yaptığını öğreneceksin. Amaç kuralları ezberlemek değil; cümledeki "kim, kime, neyi" ilişkisini okuyup metnin anlamını ve yazarın tercihini yorumlayabilmektir.
Kazanımlar
- TDE.11.2.2.2. Metinlerden seçilen cümlelerde fiilin nesne alıp almamasına bakarak geçişli ve geçişsiz fiilleri ayırt eder.
- TDE.11.2.2.2. Fiilin öznesiyle ilişkisine bakarak etken, edilgen, dönüşlü ve işteş çatıları belirler; aynı ekin (özellikle -n) farklı çatılar kurabildiğini örneklerle açıklar.
- TDE.11.2.2.2. Çatı ekleriyle fiilin geçişliliğinin ve cümledeki özne-nesne ilişkisinin nasıl değiştiğini gösterir (etkeni edilgene çevirme, geçişsizi geçişli yapma).
- TDE.11.2.2.2. Metinde çatı seçiminin üsluba ve anlama katkısını yorumlar (işi yapanı gizleme, nesnellik, karşılıklılık, öznellik).
- TDE.11.2.2.2. Çatı kullanımından hareketle metnin şunuluş biçimi, yazarın amacı ve metindeki öznel-nesnel ifadeler hakkında çıkarım yapar.
- TDE.11.2.2.2. İki metni çatı kullanımına göre (haber ve anı gibi) karşılaştırır ve sınıflandırır.
Konu anlatımı
1. Bağlam: Fiil, Cümlenin Eylem Merkezi
2. Nesnesine Göre Fiiller: Geçişli ve Geçişsiz
3. Öznesine Göre Fiiller: Etken, Edilgen, Dönüşlü, İşteş
4. Çatı Eklerinin Karşılaştırması
5. Çatı Seçiminin Metne ve Üsluba Katkısı
6. Karşılaştırma: Haber Metni ve Gezi Anısı
7. Çözümlü Örnekler
8. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
9. Özet ve Bağlantılar
Anahtar terimler
- Çatı
- Fiilin nesnesiyle (geçişli-geçişsiz) ve öznesiyle (etken, edilgen, dönüşlü, işteş) kurduğu ilişkiye göre aldığı durum.
- Geçişli fiil
- İşi bir nesneye geçen, "neyi? kimi?" sorusuna yanıt alan fiil.
- Geçişsiz fiil
- Nesne almayan, işi yalnızca özneyle sınırlı kalan fiil; "-e" ekli dolaylı tümleç alması onu geçişli yapmaz.
- Etken çatı
- İşi yapan öznenin belli olduğu, nesnenin (varsa) işten etkilendiği çatı; çatı eki taşımayan fiiller bu gruptadır.
- Edilgen çatı
- İşi yapanın belirsiz ya da gizli olduğu, işten etkilenenin özne konumuna geçtiği çatı; -ıl, -ın, -n ekleriyle kurulur.
- Dönüşlü çatı
- İşi yapanla işten etkilenenin aynı kişi olduğu çatı; -ın, -n ekleriyle kurulur (giyindi, yıkandı).
- İşteş çatı
- İşin birden çok özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapıldığı çatı; -ış, -ş ekleriyle kurulur.
- Öznesiz edilgen
- Cümlede özne bulunmayan, ilgiyi işin kendisine yönelten edilgen yapı (Burada konuşulmaz).
- Oldurgan / ettirgen
- Geçişsiz fiili geçişli yapan (koştür-) ya da cümleye işi yaptıran yeni bir özne ekleyen (yazdır-) çatı ekleri: -t, -ır, -dır.
Örnek soru
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli bir fiildir?
- Yolcular han kapısına vardı.
- Misafirler akşam erkenden uyudu.
- Kâtip, vezirin mektubunu yazdı.
- Kervan sabaha karşı yola çıktı.
- Bayram sabahı herkes meydana koştu.
Doğru cevap: C
Çözüm
Geçişlilik testi: yükleme "neyi? kimi?" sorusunu sor. "Nereye? kime?" sorularının yanıtları nesne değil, dolaylı tümleçtir.
1. A: "Neyi vardı?" diye sorulamaz; "kapısına" yönelme bildirir. Geçişsiz.
2. B: "Akşam erkenden" zaman bildirir; nesne yok. Geçişsiz.
3. C: "Neyi yazdı?" → "vezirin mektubunu". Nesne var; fiil geçişli.
4. D: "Yola" yönelme bildirir; nesne değildir. Geçişsiz.
5. E: "Meydana" yönelme bildirir. Geçişsiz.
Cevap: C. A, D ve E şıkları "-e" ekli sözcük taşıdığı için geçişli sanılabilir; oysa bunlar dolaylı tümleçtir.