11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Bir Diyeceğim Var!
Fiilimsiler
Fiilimsiler (eylemsiler), fiil kök ya da gövdelerinden türeyip cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenen, ama kip ve kişi eki alıp yüklem olamayan sözcüklerdir. "Bir Diyeceğim Var!" temasındaki Karagöz oyunu ve mektup metinlerinde konuşmayı hızlandıran, duyguyu tek soluğa sığdıran küçük yapılar çoğunlukla fiilimsilerdir. Bu konuda isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiilleri metinde bulacak, çekimli fiillerden ve kalıcı isimlerden ayıracak, metne ve üsluba katkısını yorumlayacaksın.
Kazanımlar
- TDE.11.1.2.3. Karagöz ve mektup metinlerindeki fiilimsileri (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) belirler; ekine ve cümledeki görevine bakarak türünü ayırt eder. (TDE2.3.1)
- TDE.11.1.2.3. Fiilimsileri çekimli fiillerden ve fiil kökenli kalıcı isimlerden (sarma, yazar, yemek) ayırt eder; "-ma/-me" ve "-ar, -mez, -ecek, -mış" gibi eklerin çift görevini metinde çözümler. (TDE2.3.1)
- TDE.11.1.2.3. Bir cümlede fiilimsilerin kurduğu yan cümlecikleri bulur, fiilimsili cümleyi çekimli fiillerle kurulmuş cümleye dönüştürerek anlam ve anlatım farkını açıklar. (TDE2.3.2)
- TDE.11.1.2.3. Karagöz diyaloğunda ve mektupta fiilimsilerin konuşma akışına, duygu anlatımına ve üsluba katkısını yorumlar; yazarın üslup seçimini metnin türüyle ilişkilendirir. (TDE2.3.2)
- TDE.11.1.2.3. Fiilimsilerin sözlü ve yazılı iletişimde (mektup, dilekçe, e-posta) kullanıldığı yerleri karşılaştırır; resmî ve samimi dil arasındaki farkı fiilimsi örnekleriyle gösterir. (TDE2.3.2)
Konu anlatımı
Söz Söylemenin Dil Bilgisi: Fiilimsiler Nerede Karşımıza Çıkar?
Fiilimsi Nedir? Çekimli Fiille Farkı
İsim-Fiil (Mastar): İsim Gibi Davranan Eylem
Sıfat-Fiil (Ortaç): Adı Niteleyen Eylem
Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç): Eylemi Niteleyen Eylem
Fiilimsi Nasıl Bulunur? Dört Adımlı Çözümleme
Metin İncelemesi 1: Karagöz Diyaloğu
Metin İncelemesi 2: Mektup Parçası ve Dilekçe Dili
Fiilimsilerin Üsluba ve İletişime Katkısı
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Fiilimsi (eylemsi)
- Fiil kök ya da gövdesinden türeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan; kip ve kişi eki almayan sözcük.
- İsim-fiil (mastar)
- -mak/-mek, -ma/-me, -ış eklerini alan; isim gibi çekim eki alabilen ve özne, nesne gibi görev yapan fiilimsi.
- Sıfat-fiil (ortaç)
- -an, -ası, -mez, -ar, -dık, -ecek, -mış ekleriyle yapılan; ismi niteleyen fiilimsi.
- Zarf-fiil (bağ-fiil, ulaç)
- -ıp, -arak, -ınca, -ken, -madan gibi eklerle yapılan; yüklemin zamanını ya da durumunu bildiren fiilimsi.
- Çekimli fiil
- Kip ve kişi eki alarak cümlenin yüklemini oluşturan fiil.
- Kalıcı isim
- Fiilimsi eki almış olsa da eylem anlamını yitirip bir varlığın adı olan sözcük (sarma, dolma, yazar, yemek).
- Adlaşma
- Sıfat-fiilin nitelediği isim düşünce isim çekimlerini almasıdır (gelenler); fiilimsi olma özelliği korunur.
- Yan cümlecik (fiilimsi grubu)
- Fiilimsi ve ona bağlı sözcüklerle kurulan, yüklem içermeyen cümlecik; cümleyi girişik birleşik yapar.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi fiilimsilerin ortak özelliklerinden biri değildir?
- Fiil kök ya da gövdesinden türetilirler.
- Cümlede isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılırlar.
- Kip ve kişi eki alarak cümlenin yüklemi olurlar.
- Fiil gibi olumsuz yapılabilirler.
- Bağlı oldukları sözcüklerle bir yan cümlecik kurarlar.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Fiilimsiler fiil kök ya da gövdesine özel ekler getirilerek yapılır (gel-en, yaz-ma-k, gör-ünce).
2. İsim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılırlar; olumsuz yapılabilirler (gelen / gelmeyen) ve her biri bir yan cümlecik kurar.
3. Kip ve kişi eki almak çekimli fiilin özelliğidir. Çekimli fiil yüklem olur, fiilimsi olmaz.
Sonuç: C şıkkındaki özellik fiilimsilere değil çekimli fiile aittir. Diğer dört şık fiilimsilerin doğru özellikleridir.