11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Kültür Yolculuğu
Türk Dünyası Edebiyatından Hikâye
Türkçe yalnızca Türkiye'de konuşulmaz; Adriyatik kıyılarından Sibirya'ya uzanan geniş bir coğrafyada, aynı kökten gelen birçok Türk lehçesi ve edebiyatı yaşar. Bu konuda Türk dünyasından bir hikâyeyi okuyup tahlil edecek, hikâyedeki ortak kültür değerlerini ve gelenek göreneklerini bulacak, hikâyenin dilini Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıp ortak söz varlığını fark edeceksin. Sonunda bir metni nasıl okuyacağını seçebilen, anlam çıkaran, çözümleyen ve okuma sürecini değerlendirebilen bir okur olacaksın.
Kazanımlar
- TDE.11.2.2.1. Metni okumadan önce okuma amacını belirler; başlık ve görsellerden hareketle hikâyenin içeriği, türü ve yazılış amacı hakkında tahminde bulunur.
- TDE.11.2.2.1. Türk dünyasından bir hikâye için uygun okuma yöntem ve stratejisini seçer, seçtiği stratejiyle okumayı sürdürür.
- TDE.11.2.2.2. Hikâyedeki bilgiler ile gelenek, görenek ve ortak kültür hakkındaki ön bilgileri arasında bağlantı kurar; bilinmeyen sözcüğün anlamını bağlamdan tahmin eder.
- TDE.11.2.2.2. Hikâyenin konusunu, ana duygusunu, yardımcı düşüncelerini, neden-sonuç ilişkilerini ve yazarın yazma amacını belirler; kişilerin davranışlarından duygu ve düşüncelerine yönelik çıkarım yapar.
- TDE.11.2.2.2. Okuduğu hikâyeyi ve ara metni içerik, tür, dönem, zihniyet, üslup ve ileti ölçütlerine göre karşılaştırır; metindeki gerçek ile kurguyu ayırt eder, hikâyeyi özetler.
- TDE.11.2.2.3. Hikâyenin yapı unsurlarını (olay örgüsü, kişi, zaman, mekân, anlatıcı, diyalog) ve geriye dönüşü belirler; bu unsurlar arasındaki ilişkiyi kurar.
- TDE.11.2.2.3. Hikâyenin dilini Türkiye Türkçesiyle karşılaştırarak benzerlik ve farklılıkları, ortak söz varlığını belirler; metni yazıldığı dönem, toplum ve yazarla ilişkilendirir.
- TDE.11.2.2.4. Hikâye hakkında kendi ölçütlerini belirleyerek değerlendirme yapar; kişilerin yerine kendini koyup davranışlarını gerekçelendirir, beğeni ve eleştirilerini açıklar.
Konu anlatımı
1. Bağlam: Türk Dünyası ve Ortak Kültür
2. Okumadan Önce: Amaç, Başlık, Tahmin ve Strateji
3. Hikâyenin Yapı Unsurları ve Tahlil
4. Ortak Kültür Değerleri ve Gelenek Görenekler
5. Dil ve Anlatım: Türkiye Türkçesiyle Karşılaştırma
6. Neden-Sonuç: Kardeş Diller Neden Birbirinden Ayrıldı?
7. Karşılaştırma: İki Yazar, İki Üslup
8. Kaynak İnceleme: Kısa Bir Örnek Metin
9. Anlam Oluşturma, Özetleme ve Değerlendirme
10. Sık Karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Türk dünyası
- Türkçenin ve kardeş lehçelerinin konuşulduğu, ortak tarih ve kültür mirasına sahip toplulukların yaşadığı geniş coğrafya.
- Ortak söz varlığı
- Türk lehçelerinde aynı kökten gelen, aynı ya da düzenli ses karşılıklarıyla kullanılan sözcüklerin bütünü.
- Lehçe
- Türk dilinin tarihî gelişme içinde ayrılan kolları; Azerbaycan, Özbek, Kazak, Türkmen Türkçesi gibi.
- Ses karşılığı
- Aynı sözcüğün lehçelerde belli bir kurala göre değişen sesleri; örneğin yol - jol, ben - men, ata - ota.
- Olay örgüsü
- Hikâyedeki olayların neden-sonuç ilişkisiyle birbirine bağlanma düzeni; serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşur.
- Anlatıcı
- Olayları okura aktaran ses; birinci kişi (olaya katılan) ya da üçüncü kişi (dışarıdan anlatan) olabilir.
- Geriye dönüş
- Anlatma anından önce yaşanmış bir olayın o anda anımsanarak anlatılması.
- Anı
- Yazarın yaşadığı ya da tanık olduğu gerçek olayları kendi ağzından anlattığı öğretici-edebî metin; gelenek ve görenekleri yansıtabilir.
- Misafirperverlik
- Konuğu ağırlamayı, ona ikram etmeyi ve ev sahibi olarak sorumluluk duymayı değer sayan ortak Türk kültürü ilkesi.
- Özetleme
- Metnin ana olay ve düşüncesini ayrıntıları ayıklayarak, kısa ve yorumsuz biçimde kendi cümlelerle yeniden yazma.
Örnek soru
Türkiye Türkçesindeki y- sesinin Kazak ve Kırgız Türkçesinde j- olması düzenli bir ses karşılığıdır. Aşağıdaki sözcük eşleştirmelerinden hangisi bu karşılığa örnektir? (Türkiye Türkçesi - Kazak Türkçesi)
- yol - jol
- ben - men
- ata - ata
- köy - auıl
- ev - üy
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Sorulan karşılık, sözcüğün başındaki y sesinin j olmasıdır.
2. "yol - jol" eşleştirmesinde başta y - j değişimi vardır; sözcüğün diğer sesleri ortaktır.
3. "ben - men" b - m karşılığına, "ata - ata" ise hiç değişmeyen ortak sözcüğe örnektir. "köy - auıl" farklı sözcük, "ev - üy" ise ünlü ve ünsüz değişimli farklı bir ses karşılığıdır.
Doğru cevap A'dır. En çok karıştırılan çeldirici B'dir: o da düzenli bir karşılıktır ama y - j değil, b - m değişimidir.