11. Sınıf Felsefe · 3. Ünite: Akıl ve İnanç
Akıl, İnanç ve Gönül
Türk-İslam düşüncesinde akıl ile inanç arasındaki ilişki çoğu zaman üçüncü bir kavramla, gönülle birlikte düşünülür. Yûsuf Has Hâcib, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre, Mevlana ve Âşık Paşa'nın metinlerinde akıl, bilgi, sevgi ve inanç birbirinden kopuk değil, iç içe ele alınır. Bu konuda söz konusu düşünürlerin akıl–inanç–gönül yaklaşımlarını çözümleyecek, rasyonellik–irrasyonellik bağlamında karşılaştıracak, kendi görüş ve argümanını kuracak ve akıl–inanç ilişkisi üzerine kısa bir felsefi metin yazacaksın. Bu çalışma hiçbir inancı üstün ya da aşağı göstermez; metinleri kendi gerekçeleri içinde okumayı hedefler.
Kazanımlar
- FEL.11.3.2.a. Yûsuf Has Hâcib, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre, Mevlana ve Âşık Paşa'nın metinlerinde akıl, inanç ve gönül ilişkisine dair temel fikirleri çözümler.
- FEL.11.3.2.a. Bu düşünürlerin yaklaşımlarını akıl vurgulu, gönül vurgulu ve bütünleştirici olarak sınıflandırır; sınıflandırmanın ölçütünü belirtir.
- FEL.11.3.2.b. Akıl, inanç ve gönül hakkında tez, gerekçe, örnek, itiraz ve sonuç içeren kendi görüş ve argümanını oluşturur.
- FEL.11.3.2.c. Akıl-inanç ilişkisi üzerine, argüman yapısı açık ve dili tarafsız bir felsefi metin yazar ve metnin yapısını çözümler.
Konu anlatımı
Bağlam: Akıl, Gönül ve Anadolu'nun Düşünce Dünyası
Gönül Kavramı: Duygu mu, Bilgi mi?
Yûsuf Has Hâcib: Akıl, Bilgi ve Mutluluk
Hacı Bektaş Veli ve Yunus Emre: İnsan, İlim ve Gönül
Mevlana ve Âşık Paşa: Akıl Türleri ve Aşk
Karşılaştırma: Akıl–İnanç–Gönül Üçgeni
Kendi Görüşünü Kurmak: Argüman Yapısı
Felsefi Metin Yazmak
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Gönül
- Tasavvuf geleneğinde sevginin, iç görünün ve ahlaki yönelişin merkezi olan kavram; yalnız duygu değildir.
- Kutadgu Bilig
- Yûsuf Has Hâcib'in 11. yüzyılda yazdığı, akıl, adalet ve mutluluğu işleyen Türkçe öğüt ve siyaset kitabı.
- Cüz'î akıl
- Mevlana'da günlük hesap ve sebep-sonuç düşüncesinde çalışan, sınırlı akıl.
- Küllî akıl
- Mevlana'da bütünü ve hikmeti kavrayan, gönül ve aşkla aydınlanan akıl.
- Marifet
- Tasavvufta akıl yürütmeyle değil, doğrudan iç kavrayışla edinilen derin bilgi.
- Aşk
- Mevlana ve Yunus Emre'de aklın varamadığı yere yön veren, ahlaki olgunlaşmayı sağlayan sevgi.
- Bütünleştirici yaklaşım
- Akıl ile gönlü birbirini tamamlayan iki kavrayış biçimi sayan yaklaşım.
- Argüman
- Bir tezin gerekçeler, örnekler ve itiraza yanıtla desteklendiği akıl yürütme.
- Felsefi metin
- Soru, kavram, görüş, gerekçe, itiraz ve sonuç yapısıyla kurulmuş düşünce yazısı.
Örnek soru
Yûsuf Has Hâcib'in Kutadgu Bilig adlı eserinde Ögdülmiş adlı kişi aşağıdaki kavramlardan hangisini simgeler?
- Adaleti
- Devleti ve mutluluğu
- Akıbeti, yani ölüm sonrasını
- Hükümdarın gücünü
- Aklı
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Kutadgu Bilig'de dört kişi dört kavramı simgeler: Kün Togdı (adalet), Ay Toldı (devlet ve mutluluk), Ögdülmiş (akıl), Odgurmış (akıbet).
2. Ögdülmiş vezirin oğludur ve aklı temsil eder; bu yüzden eserin akıl–bilgi vurgusuyla doğrudan ilgilidir.
Cevap: E. Çeldiriciler diğer üç kişinin simgelediği kavramlar ya da eserde karşılığı olmayan bir ifadedir.