11. Sınıf Felsefe · 4. Ünite: Edebiyat ve Felsefe
Edebiyat ve Felsefe: Biçim, İçerik ve Ortak Sorular
Edebiyat ve felsefe aynı dille, aynı insan sorularının çevresinde dolaşır; ama bu sorulara girişleri, dili kullanışları ve okurdan beklentileri farklıdır. Bu konuda iki alanın biçim ve içerik bakımından nasıl ayrıştığını, nerede kesiştiğini ve "Edebî metinler felsefi değer taşımalı mıdır? Filozoflar estetik kaygı taşır mı?" gibi ortak soruların neden felsefi birer problem olduğunu inceleyeceksin. Sonunda bir metnin hangi ölçütle felsefi, hangisiyle edebî okunacağını gerekçelendirebilecek ve bu soruların hayatındaki karşılığını tartışabileceksin.
Kazanımlar
- FEL.11.4.1.a. Edebiyat–felsefe ilişkisinden doğan soruları (edebî metinler felsefi değer taşımalı mıdır, filozoflar estetik kaygı taşır mı) felsefi problem olarak açıklar.
- FEL.11.4.1.a. Edebiyat ve felsefenin dil kullanımı ve anlatım özelliklerini amaç, yöntem, dil ve konu ölçütleriyle karşılaştırır.
- FEL.11.4.1.a. Aynı temayı işleyen kısa metin parçalarını biçimlerine bakarak felsefi, edebî ya da bilimsel diye ayırt eder ve ayırt edici ölçütü gerekçelendirir.
- FEL.11.4.1.a. Edebî unsurlara felsefi bakış ile edebî unsurlarla felsefe yapmak arasındaki farkı, iki temel problemin tanıtımı düzeyinde açıklar.
- FEL.11.4.1.b. Edebiyat–felsefe ilişkisinden doğan soruların okuma, yazma ve anlam arama gibi gündelik deneyimle bağını değerlendirir.
Konu anlatımı
Bir Soruyla Başlayalım: Aynı Konu, İki Ayrı Konuşma
Dil Kullanımı ve Anlatım: Dört Ölçüt
Birbirine Yakın Bir Parça: Aynı Tema, Üç Metin Tipi
Ortak Sorular: Edebî Metin Felsefi Değer Taşımalı mı?
İki Temel Problem: Hangi Yönden Bakıyoruz?
Hayatla İlişki: Neden Önemli?
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Edebiyat
- Dili estetik bir amaçla kullanan, imge, kurmaca ve çağrışım yoluyla duygu ve düşünce uyandıran sanat dalı.
- Felsefe
- Varlık, bilgi ve değer gibi temel konularda kavramlar ve gerekçelerle sorgulama yapan düşünme etkinliği.
- Biçim
- Bir düşüncenin hangi tür ve üslupla (şiir, roman, diyalog, deneme, makale) söylendiği.
- İçerik
- Bir metinde söylenen düşünce, konu ve görüşün kendisi.
- Felsefi roman
- Felsefi bir problemi ya da görüşü kurmaca olaylar ve kişiler aracılığıyla işleyen roman.
- Felsefi şiir
- Düşünceyi, soruyu ya da görüşü şiir diliyle ortaya koyan şiir.
- Estetik kaygı
- Bir metnin ya da eserin güzel ve etkili olması için gösterilen özen.
- Edebî unsurlara felsefi bakış
- Olay, kişi, zaman, mekân gibi edebî unsurları felsefi kavram ve sorularla çözümleme.
- Edebî unsurlarla felsefe yapmak
- Felsefi düşünceyi şiir, roman ya da hikâye gibi edebî araçların içinde kurmak.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi, felsefenin dil kullanımı ve anlatım özelliklerinden biri olarak edebiyata kıyasla daha belirgindir?
- Sözcüklerin ses ve ritmiyle çağrışım yaratması
- Duyguyu yaşatmak için imge ve sahneye başvurması
- Terimleri tanımlaması ve öncül–sonuç ilişkisini görünür kılması
- Olayların kişiler ve mekânlar aracılığıyla kurgulanması
- Anlamın birden çok okumaya açık bırakılması
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Felsefede amaç, bir soruyu açıklıkla ortaya koymak ve görüşü gerekçelendirmektir.
2. Bu yüzden terimler tanımlanır, öncüller ve sonuç birbirine bağlanır; yani akıl yürütme görünür olur.
3. A, B, D ve E seçenekleri edebî dilin özellikleridir (ses, imge, kurgu, çok anlamlılık).
Cevap: C. En güçlü çeldirici E'dir; çok anlamlılık felsefede de görülebilir, ama felsefe onu azaltmaya, edebiyat çoğu zaman korumaya çalışır.