11. Sınıf Felsefe · 4. Ünite: Edebiyat ve Felsefe
Edebî Unsurlara Felsefi Bakış
Bir roman, bir şiir ya da bir atasözü okurken yalnızca "ne anlatılıyor" diye değil, "hangi felsefi soru ve kavram burada iş görüyor" diye de sorabiliriz. Bu konuda edebî unsurlara (olay, kişi, zaman, mekân, anlatıcı, dil) felsefeden bakmanın nasıl yapıldığını; Voltaire, Hartmann, Murdoch ve Derrida'nın bu ilişkiye dair argümanlarını; Türk edebiyatının metin türlerinde felsefi kavram, soru ve argümanların nasıl belirlendiğini öğreneceksin. Sonunda edebiyat–felsefe ilişkisi hakkında kendi gerekçeli görüşünü kurup kısa bir felsefi metin yazabileceksin.
Kazanımlar
- FEL.11.4.1.a. Edebiyat–felsefe ilişkisi üzerine Voltaire, Hartmann, Murdoch ve Derrida'nın ana görüşlerini ayırt ederek açıklar.
- FEL.11.4.1.b. Edebî unsurlara felsefi bakışın (olay, kişi, zaman, mekân, anlatıcı) hayattaki karşılığını bir örnekle değerlendirir.
- FEL.11.4.2.a. Kısa bir metinde (Türk edebiyatından bir fıkra, atasözü, şiir dizesi ya da bir filozofun görüşünün özeti) tez, gerekçe, örnek, itiraz ve sonucu belirleyerek argümanı çözümler.
- FEL.11.4.2.a. Türk edebiyatı metin türlerinde (destan, atasözü, söylev, fıkra, hikâye, şiir, roman) felsefi kavram ve soruları tespit eder.
- FEL.11.4.2.b. Edebiyat–felsefe ilişkisi hakkında en az bir gerekçe ve bir itiraz-cevap içeren kendi görüşünü kurar.
- FEL.11.4.2.c. Edebî bir unsuru felsefi açıdan ele alan kısa bir felsefi metin yazar.
Konu anlatımı
Edebiyatta Felsefe Nerede Başlar?
Dört Düşünür, Dört Bakış
Bir Argümanı Çözümlemek: Murdoch Örneği
Türk Edebiyatı Metin Türlerinde Felsefi Kavram, Soru ve Argüman
Edebî Unsurları Felsefi Çözümleme Örneği
Hayatla İlişki
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Edebî unsur
- Bir edebî eseri oluşturan olay, kişi, zaman, mekân, anlatıcı ve dil gibi yapı taşları.
- Hiciv
- Bir görüşü, kurumu ya da davranışı alay ve abartıyla eleştiren edebî anlatım biçimi; Voltaire'in Candide'i bir örnektir.
- Ön plan–arka plan (Hartmann)
- Sanat eserinin duyusal–biçimsel yüzü ile anlam ve yaşam içeriği olan derin katmanı.
- Ahlaki dikkat (Murdoch)
- Başkasını kendi isteklerimizin perdesi olmadan gerçek biçimde görebilme becerisi.
- Geçirgen sınır (Derrida)
- Felsefe ile edebiyat arasındaki ayrımın keskin olmadığı, felsefi metnin de yazı olarak anlatım biçimlerinden arınamadığı görüşü.
- Argüman çözümlemesi
- Bir metni tez, gerekçe, örnek, itiraz ve sonuç gibi rollerine ayırarak incelemek.
- Tez
- Bir metinde savunulan, gerekçelerle desteklenmeye çalışılan ana görüş.
- İtiraz
- Bir görüşe karşı ileri sürülen ve ondan beklenen cevabı gerektiren karşı gerekçe.
- Metin türü
- Destan, atasözü, söylev, fıkra, hikâye, şiir ve roman gibi, biçim ve amaç bakımından ayrışan anlatım türleri.
Örnek soru
N. Hartmann'ın katmanlı eser anlayışına göre bir edebî eserde dil ve olayların duyusal–biçimsel yüzü ile anlam ve yaşam içeriği nasıl yer alır?
- Her ikisi de ön plandadır; arka plan yoktur.
- Anlam ön plan, dil ve olay arka plandır.
- Eserde yalnızca anlam katmanı bulunur.
- Katmanlar birbirinden bağımsızdır, birbirini etkilemez.
- Dil ve olay ön planda, anlam ve yaşam içeriği arka plandadır.
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Hartmann, eseri duyusal ve biçimsel bir ön plan ile anlam ve yaşam içeriği taşıyan arka plan olarak çözümler.
2. Edebiyatta dil, olay ve sahne ön plandadır; insan durumuna dair anlam ve değer arka plandadır.
3. Okurun işi, ön planı okurken arka planı sezmektir.
Cevap: E. B şıkkı katmanların sırasını ters çevirir; D ise katmanlar arasındaki bağı yok sayar.