11. Sınıf Felsefe · 6. Ünite: Hukuk ve Felsefe
Hukuk ve İnsan: Hukukun Gereği ve Önemi
Hukuk, hayatımızın o kadar içindedir ki çoğu zaman fark etmeyiz: okula giderken, alışveriş yaparken, telefonla yazışırken hep birtakım kurallara dayanırız. Felsefe ise şunu sorar: Bu kurallara neden ihtiyaç var, özgürlüğümüzü kısıtlıyorlar mı yoksa güvence mi altına alıyorlar, vicdanımız bir kuralla çatışırsa hangisi ağır basar? Bu konunun sonunda hukuksuz bir toplum düzenini düşünce deneyiyle sınayacak, hak ve özgürlüklerin hukuki temellerini tarihsel gelişimiyle çözümleyecek ve hukuk sorunlarına dair gerekçeli bir görüş kurabileceksin.
Kazanımlar
- FEL.11.6.1. Hukuksuz bir toplum düzeninin ortaya çıkaracağı sorunları düşünce deneyiyle sınayarak hukukun gereğini ve önemini açıklar.
- FEL.11.6.1. Hukuk–özgürlük, hukuk–ahlaki değerler ve vicdan–hukuk ilişkisine dair felsefi soruları günlük yaşamdan örneklerle ilişkilendirerek değerlendirir.
- FEL.11.6.2. İnsan haklarının tarihsel gelişimini (Magna Carta'dan İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'ne) sıralayarak hak ve özgürlüklerin hukuken güvence altına alınmasının nedenlerini çözümler.
- FEL.11.6.2. Hak ile sorumluluğun karşılıklılığını bir olay üzerinde göstererek toplumsal düzen için önemini gerekçelendirir.
- FEL.11.6.2. Bir hukuk sorunu (ör. kamera gözetimi ve özel hayat) hakkında öncül–sonuç yapısı belli, itirazı hesaba katan bir görüş ve argüman oluşturur.
Konu anlatımı
Kuralsız Bir Gün: Hukuka Neden İhtiyaç Duyarız?
Hukuk, Ahlak ve Görgü Kuralları: Farklar ve Kesişimler
Hukuksuz Toplum Düzeni: Doğa Durumu Düşünce Deneyi
Hukuk ve Özgürlük: Kısıtlayıcı mı, Güvence mi?
Hak ve Özgürlüklerin Tarihsel Gelişimi
Hak ve Sorumluluk: Karşılıklılık İlkesi
Vicdan Hukukun Üstünde Bir Ölçüt Olabilir mi?
Çözümlü Örnek: Bir Hukuk Sorununda Argüman Kurmak
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Hukuk
- Toplumda bireylerin birbirleriyle ve devletle ilişkilerini düzenleyen, uyulmaması hâlinde yetkili kurumlarca yaptırım uygulanan genel ve bağlayıcı kurallar bütünü.
- Yaptırım
- Bir kurala uyulmaması hâlinde uygulanan ceza, tazminat ya da iptal gibi sonuç; hukukta dışarıdan, devlet zoruyla uygulanır.
- Doğa durumu
- Devlet ve hukuk olmasaydı insanların nasıl yaşayacağını sınamak için kurulan düşünce deneyi; tarihsel bir dönem değil, kavramsal bir çerçevedir.
- Özgürlük
- Hukuk bağlamında, başkalarının eşit özgürlüğüyle uyumlu biçimde kişinin kendi tercihlerine göre davranabilmesi.
- Hak
- Bir kişinin hukuken tanınan ve ihlalinde başvuru yapabileceği yetkisi; çoğu zaman başkalarının ya da devletin bir ödevine karşılık gelir.
- Sorumluluk (ödev)
- Hak kullanımının karşılığı olarak kişinin yerine getirmekle yükümlü olduğu davranış; hukuki, ahlaki ve toplumsal olabilir.
- Orantılılık
- Bir hakkın sınırlanmasının amaca uygun ve gereğinden ağır olmaması gerektiğini söyleyen ilke.
- Vicdan
- Kişinin iyi–kötü, doğru–yanlış konusundaki içsel yargı gücü; hukuk kuralıyla çatıştığında felsefi bir tartışma konusudur.
- Sivil itaatsizlik
- Haksız bulunan bir kurala barışçıl, açık ve yaptırımı kabul ederek karşı çıkma biçimi.
- İnsan hakları
- İnsan olmaktan kaynaklanan, ırk, din, cinsiyet gibi ayrımlar gözetilmeksizin herkese tanınan evrensel haklar.
Örnek soru
Devlet, yasa ve mahkemenin hiç bulunmadığı bir toplumu düşünce deneyi olarak ele alan filozoflar hukukun gereği konusunda hangi ortak sonuca varır?
- İnsanlar kural olmadan da kendiliğinden çatışmasız yaşar.
- Hukuk yalnızca en güçlü kişinin çıkarını korumak için vardır.
- Hukuk, ahlak kurallarının yerini tamamen almalıdır.
- Doğa durumu insanlığın kesin olarak yaşadığı bir dönemdir.
- Ortak kural ve tarafsız bir hakem olmadan güvensizlik ve çatışma kaçınılmazdır.
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Doğa durumu, hukuk olmasaydı ne olurdu sorusunu sınamak için kurulan düşünce deneyidir.
2. Hobbes'ta herkesin herkese karşı güvensizliği, Locke'ta ise kimsenin tarafsız hakem olamaması çatışma kaynağıdır.
3. İki görüşün ortak sonucu: ortak ölçüt ve tarafsız hakem (hukuk) güvenlik için gereklidir. Cevap E.
A şıkkı düşünce deneyinin tam tersini söyler. D şıkkı ise doğa durumunu tarihsel bir iddia sanma hatasıdır.