11. Sınıf Tarih · 1. Ünite: Değişen Dünyada Osmanlı (1683-1789)
1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremleri
18. yüzyılın iki büyük depremi, iki farklı dünyada çok farklı yönetsel, toplumsal ve fikirsel sonuçlar doğurdu: Lizbon’da yeniden planlama, bilimsel inceleme ve Aydınlanma tartışması; İstanbul’da onarım, vakıf-devlet dayanışması ve dinî yorum öne çıktı. Bu konuda iki depremin etkilerini belirler, benzerlik ve farklılıklarını Venn şeması mantığıyla listeler ve afet bilincinin önemini açıklarsın.
Kazanımlar
- TAR.11.1.3.a. 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul depremlerinin idari, sosyal, ekonomik ve düşünsel etkilerini belirler.
- TAR.11.1.3.b. İki depremin etkilerinin benzerliklerini kanıtlarıyla listeler.
- TAR.11.1.3.c. İki depremin etkilerinin farklılıklarını nedenleriyle birlikte listeler.
- TAR.11.1.3. Afet öncesi hazırlık, afet anı ve afet sonrası yeniden yapılanmanın önemini bu iki örnekten yola çıkarak açıklar.
Konu anlatımı
Bağlam: 18. yüzyılda afet ve Aydınlanma
1755 Lizbon depremi: olay ve etkileri
1766 İstanbul depremi: olay ve etkileri
Venn şeması: benzerlikler ve farklılıklar
Kaynak okuma: Voltaire ve “her şey iyidir” fikri
Afet bilinci: öncesi, sırası, sonrası
Sık karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Deprem
- Yer kabuğundaki enerjinin fay hatlarında ani biçimde boşalmasıyla oluşan sarsıntı.
- Afet
- Doğa olayının can ve mal kaybı ile toplumsal düzende sarsıntı yarattığı durum.
- Tsunami
- Deniz altı depremi sonucu oluşan ve kıyıları basan dev dalga; Lizbon’da yıkımı büyüttü.
- Pombal Markisi
- Lizbon’un yeniden imarını yöneten, Portekiz Kralı I. José’nin bakanı.
- Gaiola
- Lizbon’un yeniden inşasında kullanılan, deprem ve yangına karşı ahşap iskeletli yapı sistemi.
- Aydınlanma
- Akıl ve bilimi öne çıkaran 18. yüzyıl düşünce akımı; Lizbon’la ilgili tartışmalarda belirleyici oldu.
- Sismoloji
- Depremleri ve yer kabuğundaki sarsıntıları inceleyen bilim dalı.
- Vakıf
- Mal ya da gelirin kalıcı olarak kamu yararına ayrıldığı Osmanlı kurumu; yeniden imarda rol oynadı.
Örnek soru
1 Kasım 1755 Lizbon depreminde yıkımın büyümesine neden olan, sarsıntının ardından yaşanan olaylar aşağıdakilerden hangisidir?
- Salgın hastalık ve kıtlık
- Komşu devletlerin işgali
- Volkan patlaması ve lav akıntısı
- Tsunami ve günlerce süren yangınlar
- Halk ayaklanması ve darbe
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Sarsıntıdan sonra Atlas Okyanusu’ndan gelen büyük dalga (tsunami) limanı ve kıyı bölgesini bastı.
2. Kandil ve ocaklardan çıkan yangınlar günlerce sürdü ve yıkımı büyüttü.
Doğru cevap: tsunami ve yangınlar. İstanbul depreminde bu iki unsurun etkisi Lizbon’daki kadar belirgin değildi; bu da iki olayı ayıran özelliklerden biridir.