11. Sınıf Tarih · 1. Ünite: Değişen Dünyada Osmanlı (1683-1789)
Lale Devri’nde Devlet ve Toplum
Lale Devri (1718-1730), Pasarofça’dan sonraki barış yıllarında matbaanın kurulduğu, sefaretnamelerle Avrupa’nın tanındığı, mimaride ve sanatta yeni zevklerin ortaya çıktığı ama aynı zamanda israf eleştirisiyle Patrona Halil İsyanı’yla sona eren bir dönemdir. Bu konuda dönemin kaynaklarını inceler, değişimi bağlamından kopmadan tablolaştırır ve Lale Devri’nin devlet ile toplum hayatındaki etkisini kendi cümlelerinle açıklarsın.
Kazanımlar
- TAR.11.1.2.a. Lale Devri’ne ait kaynakları (sefaretname, matbaa önsözü, şiir, mimari eser, sonraki tarih yazımı) türüne ve bakışına göre inceler.
- TAR.11.1.2.b. Lale Devri’nde matbaa, diplomasi, mimari ve eğlence kültüründeki değişimi, süreklilik ve değişim ayrımıyla tablolaştırır.
- TAR.11.1.2.c. Lale Devri’nin devlet ve toplum hayatında yarattığı değişimi, sağladığı faydaları ve israfın zararlarını kendi ifadeleriyle açıklar.
- TAR.11.1.2. Pasarofça sonrası barış ortamı, İran meselesi ve Patrona Halil İsyanı arasındaki neden-sonuç bağını kurar.
Konu anlatımı
Bağlam: neden “Lale Devri”?
Diplomasi: sefaretnameler ve Avrupa’ya bakış
Matbaanın kuruluşu (1727-1729)
Sanat, mimari ve gündelik yaşam
İsraf, hoşnutsuzluk ve Patrona Halil İsyanı (1730)
Dönemin kaynakları: nasıl okunur?
Değişim–süreklilik tablosu
Sık karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Lale Devri
- 1718 Pasarofça ile 1730 Patrona Halil İsyanı arasındaki barış, eğlence ve sınırlı yenilik dönemi.
- Sefaretname
- Elçinin gittiği ülkedeki gözlemlerini ve görüşmelerini anlattığı rapor; Yirmisekiz Çelebi Mehmed’inki ünlüdür.
- Matbaa
- Kitap basan atölye; Osmanlı’da ilk matbaa İbrahim Müteferrika tarafından kuruldu (1727-1729).
- Barok ve rokoko
- Avrupa’da gelişen süslemeli sanat ve mimari tarzları; Lale Devri mimarisinde etkili oldu.
- Patrona Halil İsyanı
- 1730’da yeniçeri ve esnafın israf ve vergi nedeniyle çıkardığı, Lale Devri’ni bitiren ayaklanma.
- Hendesehane
- 1734’te kurulan, mühendis ve humbaracı yetiştiren askerî bilim okulu.
- Müstensih
- Kitapları el ile çoğaltan kâtip; matbaanın yaygınlaşmasıyla mesleği zayıfladı.
- Daimî elçilik
- Bir ülkede sürekli bulunan elçilik; Osmanlı’da 1793’ten itibaren kuruldu.
Örnek soru
1718-1730 yıllarını kapsayan döneme “Lale Devri” adının verilmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- Padişahın sancağında lale simgesinin kullanılması
- Sadrazamın adının “Lale” olması
- Lale ticaretinin devlet tekeline alınması
- Kâğıthane’nin yalnızca lale ekilen bir tarla olması
- Dönemde lale yetiştirmeye ve lale şenliklerine büyük ilgi gösterilmesi
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Dönemde saray ve yönetici çevresinde lale yetiştirme, farklı lale çeşitleri bulma ve lale şenlikleri düzenleme büyük bir ilgi gördü.
2. Bu yüzden dönem, “Lale Devri” olarak adlandırıldı; adı tarih yazımında Ahmed Refik’in 1913’te yazdığı eserle yaygınlaştı.
Doğru cevap: laleye duyulan ilgi. Diğer seçenekler uydurma ya da yanlış bilgilere dayanır.