11. Sınıf Tarih · 2. Ünite: Dönüşüm Sürecinde Osmanlı (1789-1908)
Şark Meselesi, Balkan İsyanları, Mısır ve Boğazlar Meselesi
19. yüzyılın başında Osmanlı Devleti, hem içeriden isyanlarla hem dışarıdan büyük devletlerin rekabetiyle sınanıyordu. Bu konuda Şark Meselesi'nin ne olduğunu, Sırp ve Yunan isyanlarının, Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın Mısır sorununun ve Boğazlar'ın kimin denetiminde olacağı tartışmasının Osmanlı'nın yönetim ve toplum yapısını nasıl etkilediğini sorgulama sürecinden (soru, kaynak, doğrulama, çıkarım) geçirerek açıklarsın.
Kazanımlar
- TAR.11.2.2.a Şark Meselesi, Balkan isyanları, Mısır ve Boğazlar meselelerinin Osmanlı yönetim ve toplum yapısına etkileri hakkında merak ettiği konuları belirler.
- TAR.11.2.2.b İlgili konular hakkında sorular sorar ve bunları kronolojik, mekânsal ve nedensel ilişkilerle bağlar.
- TAR.11.2.2.c Farklı kaynaklardan (antlaşma metni, harita, tarih şeridi) bilgi toplar.
- TAR.11.2.2.ç Topladığı bilgilerin doğruluğunu kaynağın türü, yazarı ve amacı bakımından değerlendirir.
- TAR.11.2.2.d Topladığı bilgilerden Osmanlı'nın yönetim ve toplum yapısındaki değişimler hakkında kanıta dayalı çıkarım yapar.
Konu anlatımı
Bağlam: Şark Meselesi nedir?
Açıklamalı tarih şeridi (1774-1841)
Balkan isyanları: Sırp ve Yunan hareketleri
Mısır Meselesi (1831-1841)
Boğazlar Meselesi
Osmanlı yönetim ve toplum yapısına etkiler
Sorgulama süreci: Soru, kaynak, doğrulama, çıkarım
Kaynak incelemesi: Boğazlar'ın kapalılığı ilkesi
Sık karıştırılanlar ve kavram yanılgıları
Simülasyona köprü ve özet
Anahtar terimler
- Şark Meselesi
- Osmanlı topraklarının ve Boğazlar'ın geleceği üzerine büyük devletlerin yürüttüğü uluslararası rekabet ve sorunlar bütünü.
- Filiki Eterya
- 1814'te Odessa'da kurulan, Yunanlıların bağımsızlığını hedefleyen gizli örgüt.
- Vaka-i Hayriye
- 1826'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması olayı.
- Navarin Baskını
- 1827'de İngiliz, Fransız ve Rus donanmasının Osmanlı-Mısır donanmasını yok ettiği deniz savaşı.
- Edirne Antlaşması
- 1829'da Osmanlı-Rus savaşını bitiren ve Sırp özerkliğine zemin hazırlayan antlaşma.
- Kütahya Antlaşması
- 1833'te Mısır ordusunun Anadolu'daki ilerleyişini durduran, Suriye ve Adana'yı Mehmed Ali'ye bırakan antlaşma.
- Hünkâr İskelesi Antlaşması
- 1833'te Osmanlı ile Rusya arasında yapılan savunma ittifakı; Boğazlar'ın diğer devletlere kapatılmasını içeren maddeler yer aldı.
- Londra Boğazlar Sözleşmesi
- 1841'de barış zamanında Boğazlar'ın yabancı savaş gemilerine kapalı olduğu ilkesini büyük devletlerle birlikte güvenceye alan sözleşme.
- Denge politikası
- Büyük devletlerin birbirinin üstünlüğünü engelleyerek Osmanlı'nın bütünlüğünü korumaya çalışması.
- Kalıtsal valilik
- Valilik görevinin Mehmed Ali ailesi içinde babadan oğula geçmesi (1841).
- Birincil ve ikincil kaynak
- Birincil kaynak olayla aynı dönemde üretilir; ikincil kaynak sonradan yazılan yorumdur.
Örnek soru
XIX. yüzyılın başında Rusya sıcak denizlere inmek ve Ortodoks tebaayı himaye etmek istiyor; İngiltere Hindistan yolunu korumak için Rusya'yı Akdeniz'den uzak tutmaya çalışıyor; Fransa ve Avusturya da kendi çıkarlarını gözetiyordu.
Bu durumun tamamı için kullanılan kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- Doğu Anadolu sınır sorunu
- Kapitülasyonlar meselesi
- Şark Meselesi
- Osmanlıcılık politikası
- Düyûn-ı Umûmiyye sorunu
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Metinde bir tek devletin değil, birden çok büyük devletin Osmanlı toprakları ve Boğazlar üzerindeki rekabeti anlatılıyor.
2. Bu rekabetin adı Şark Meselesi'dir.
3. Kapitülasyonlar yabancılara tanınan ayrıcalıklardır; Osmanlıcılık Osmanlı'nın iç politikasıdır; Düyûn-ı Umûmiyye ise 1881'de kurulan borç idaresidir. Hiçbiri metindeki durumu karşılamaz.
4. Sonuç: C.