12. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Gen
Eş Baskınlık, Çok Alellilik ve Kan Grupları
Mendel'in bezelye deneylerinde her gen iki alelden oluşuyor ve biri diğerine tam baskın oluyordu. İnsan kan grupları ise bu şemaya uymaz: AB kan grubunda iki alelin ürünü birlikte görülür, ABO geni ise üç farklı alelle belirlenir. Bu konuda eş baskınlığı ve çok alelliliği ABO kan grupları üzerinden inceleyecek, kan grubunu belirlemek için sanal bir deney tasarlayıp sonuçlarını analiz edeceksin.
Kazanımlar
- BİY.12.2.6. Kan grubunu belirlemeye ve kan uyumunu sınamaya yönelik deney tasarlar; amaç, değişkenler, kontrol ve veri tablosunu belirler.
- BİY.12.2.6. Aglütinasyon sonuçlarını analiz ederek bir örneğin ABO ve Rh grubunu belirler.
- BİY.12.2.6. Deney sonuçlarından eş baskınlığın niteliğini (heterozigotta iki alelin birlikte ifadesi) tespit eder.
- BİY.12.2.6. Çok alelliliğin niteliğini (ikiden fazla alel, bireyde en çok iki alel) belirler ve genotip sayısını hesaplar.
- BİY.12.2.6. ABO kan gruplarında ebeveyn–döl çaprazlamalarını çözer ve kan uyumunu antijen–antikor ilişkisiyle gerekçelendirir.
Konu anlatımı
Baskınlık İlişkileri ve Eş Baskınlık
Çok Alellilik
ABO Kan Grupları
Kan Grubu Deneyi Tasarımı (Sanal Laboratuvar)
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Eş baskınlık
- Heterozigotta iki alelin etkisinin fenotipte birlikte ve ayrı ayrı görülmesi.
- Çok alellilik
- Bir gen için toplulukta ikiden fazla alelin bulunması; bireyde en çok iki alel olur.
- Antijen
- Alyuvar zarında bulunan, kan grubunu belirleyen molekül.
- Antikor
- Plazmada bulunan, karşıt antijene bağlanan protein.
- Aglütinasyon
- Antijen–antikor eşleşmesiyle alyuvarların kümeleşmesi.
- Rh faktörü
- Alyuvar zarındaki Rh (D) antijeni; bulunana Rh pozitif denir.
- Donör ve alıcı
- Kan veren ve kan alan birey.
- Alaca fenotip
- Alaca sığırda $C^{K}C^{B}$ genotipinin hem kırmızı hem beyaz tüyle görünümü.
Örnek soru
AB kan grubundaki bir bireyde IA ve IB alellerinin ikisinin de etkisi alyuvarda birlikte görülür. Bu duruma ne ad verilir?
- Tam baskınlık
- Çekinik kalıtım
- Bağımsız dağılım
- Ayrılma ilkesinin ihlali
- Eş baskınlık
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Alyuvar zarında hem A hem B antijeni bulunur.
2. Heterozigot bireyde (IAIB) iki alel de fenotipte ayrı ayrı ifade edilir.
3. Heterozigotta iki alelin etkisinin birlikte görülmesi eş baskınlıktır.
Tam baskınlıkta heterozigot yalnızca bir alelin fenotipini gösterirdi. AB grubu ara bir karışım da değildir.