12. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Gen
Eşeye Bağlı Kalıtım ve Soyağacı Analizi
Hemofili ya da renk körlüğü neden erkeklerde kadınlardan çok daha sık görülür? Bu sorunun yanıtı genin eşey kromozomları üzerinde bulunmasındadır. Bu konuda insanda eşeyin kromozomal temelini, X ve Y kromozomuna bağlı kalıtımı öğrenecek; soyağacındaki örüntüden kalıtım modelini çıkaracak, yeni gözlemlerle test edecek ve genellemeler yapacaksın.
Kazanımlar
- BİY.12.2.7. İnsanda eşeyin kromozomal temelini (XX–XY, gametlerin cinsiyeti belirlemesi) açıklar.
- BİY.12.2.7. Eşeye bağlı kalıtıma ilişkin örüntüyü soyağacında modeller (X'e bağlı çekinik, Y'ye bağlı, otozomal).
- BİY.12.2.7. Soyağacı modelini yeni gözlem verileri üzerinden test eder ve çelişen modelleri eler.
- BİY.12.2.7. Soyağacı modellerinden genellemeler yapar ve bunları bilim insanlarının genellemeleriyle karşılaştırır.
- BİY.12.2.7. Yeni verilerle genellemelerini geliştirir; eşeye bağlı çaprazlamalarda olasılıkları hesaplar.
Konu anlatımı
Eşeyin Kromozomal Temeli
X'e Bağlı Çekinik Kalıtım
Eşeye Bağlı Çaprazlama Problemleri
Soyağacı Analizi
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Otozom
- Eşey kromozomu olmayan kromozomlar; insanda 22 çift.
- Eşey kromozomu
- Cinsiyeti belirleyen X ve Y kromozomları.
- Eşeye bağlı kalıtım
- Genin X ya da Y kromozomunda bulunması nedeniyle eşeye göre değişen kalıtım.
- Taşıyıcı
- Çekinik aleli taşıyan ama fenotipte göstermeyen birey ($X^{H}X^{h}$ kadın).
- Hemizigot
- Bir gen için tek alel taşıyan birey (X'e bağlı genlerde erkek).
- Soyağacı
- Bir özelliğin aile bireylerindeki kalıtımını gösteren şema.
- Model testi
- Soyağacı modelinin yeni gözlemlerle çelişip çelişmediğinin sınanması.
- Çaprazlama kalıtım
- Özelliğin dededen taşıyıcı kız yoluyla toruna (erkek) geçmesi.
Örnek soru
İnsanda çocuğun cinsiyetini belirleyen faktör aşağıdakilerden hangisidir?
- Döllenmede yer alan spermin X ya da Y kromozomu taşıması
- Döllenmede yer alan yumurtanın X ya da Y kromozomu taşıması
- Annenin otozomlarının sayısı
- Embriyoda X kromozomunun mutasyona uğraması
- Babanın otozomlarının sayısı
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Kadının eşey kromozomları XX olduğundan her yumurta bir X taşır.
2. Erkeğin spermlerinin yarısı X, yarısı Y taşır.
3. X taşıyan sperm kız (XX), Y taşıyan sperm erkek (XY) çocuk oluşturur; olasılık 1/2'dir.
Cinsiyeti belirleyen babanın gametidir; yumurtada Y bulunmaz.