12. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Üreme
Eşeysiz Üreme Çeşitleri
Bir bakteri hücresi yirmi dakikada ikiye bölünür, bir hidranın gövdesinde minik bir hidra belirir, bir patates yumrusu parçalara ayrılınca her parçadan yeni bir bitki çıkar. Hepsinde ortak olan şey, tek bir ebeveynin gamet oluşturmadan ve döllenme olmadan kendine benzer bireyler üretmesidir. Bu konuda eşeysiz üremenin ortak özelliklerini, altı çeşidini (ikiye bölünme, tomurcuklanma, sporla üreme, rejenerasyon, partenogenez, vejetatif üreme) ve her birinin örneklerini öğrenecek, yavruların ebeveyne neden genetik olarak özdeş olduğunu açıklayacaksın.
Kazanımlar
- BİY.12.1.6.a. Eşeysiz üremenin niteliklerini (tek ebeveyn, gamet oluşmaması, döllenme olmaması, mitozla yavru oluşumu) tanımlar.
- BİY.12.1.6.a. İkiye bölünme, tomurcuklanma, sporla üreme, rejenerasyon, partenogenez ve vejetatif üremeyi örnekleriyle birbirinden ayırt eder.
- BİY.12.1.6.b. Eşeysiz üreme çeşitlerinin benzerlik ve farklılıklarına ilişkin bilgileri tablo biçiminde toplar ve kaydeder.
- BİY.12.1.6.c. Eşeysiz üremenin avantaj ve dezavantajlarını (hızlı çoğalma, eş gerektirmemesi, çeşitlilik azlığı) çevre koşullarına göre yorumlar.
- İkiye bölünmede N = N₀ · 2ⁿ ilişkisini kullanarak belirli bir sürede oluşacak hücre sayısını hesaplar.
Konu anlatımı
Tek ebeveynden yeni bir birey
İkiye bölünme
Tomurcuklanma
Sporla üreme
Rejenerasyon
Partenogenez
Vejetatif üreme
Çeşitlerin karşılaştırılması
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Eşeysiz üreme
- Tek ebeveynin gamet oluşturmadan ve döllenme olmadan, mitozla yavru oluşturmasıdır.
- İkiye bölünme
- Tek hücrenin eşit büyüklükte iki yavru hücreye ayrılmasıdır.
- Tomurcuklanma
- Ana bireyde oluşan çıkıntının büyüyüp ayrılarak yeni birey olmasıdır.
- Spor
- Kalın çeperli, dayanıklı, tek hücreli üreme yapısı; uygun ortamda çimlenir.
- Rejenerasyon
- Kopan parçanın eksik kısımlarını tamamlayarak yeni birey oluşturmasıdır.
- Partenogenez
- Döllenmemiş yumurtanın gelişerek yeni birey oluşturmasıdır.
- Vejetatif üreme
- Bitkinin kök, gövde ya da yaprak gibi organlarından yeni bitki oluşmasıdır.
- Klon
- Aynı ebeveynden eşeysiz yolla oluşan, genetik olarak özdeş bireyler topluluğudur.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi tüm eşeysiz üreme çeşitleri için ortak bir özelliktir?
- Yavruların ebeveynlerden farklı gen birleşimleri taşıması
- Döllenme sonucunda zigot oluşması
- Mayozla gamet oluşumu
- Yavruların mitozla oluşması ve gametlerin göreve katılmaması
- İki ebeveynden gelen kalıtsal bilginin karışması
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Eşeysiz üremede tek ebeveyn vardır; gamet oluşmaz ve döllenme olmaz.
2. Yavru, ebeveynin hücrelerinin mitozla bölünmesiyle ya da vücut parçalarının gelişmesiyle oluşur.
3. Mitoz kromozom sayısını korur, bu yüzden yavrular ebeveynle özdeştir.
Doğru cevap: yavruların mitozla oluşması ve gametlerin görev almaması. Gen karışması, zigot ve mayoz eşeyli üremeye aittir.