12. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Gen
Genetik Yapıdaki Değişiklikler ve Etkileri
DNA hücrede kusursuz bir kopyalama ve onarım düzeniyle korunur; yine de morötesi ışınlar, radyasyon ve bazı kimyasallar DNA'ya zarar verebilir ve kalıcı değişikliklere yol açabilir. Bu değişikliklerin sonuçları canlıya, ortam koşullarına ve değişikliğin hangi hücrede olduğuna göre zararlı, yararlı ya da etkisiz olabilir. Bu konuyu bitirdiğinde değişikliğe yol açan etmenleri, DNA hasarı ve onarımını, değişikliğin canlı yaşamına etkilerini neden-sonuç ilişkisiyle sorgulayabilir ve akıl yürütebilirsin.
Kazanımlar
- BİY.12.2.4.a) Genetik yapıda değişikliğe neden olan etmenleri (UV ışınları, radyasyon, kimyasallar) belirler ve DNA hasarı ile onarımının sonucunu sorgular.
- BİY.12.2.4.a) Vücut hücresinde ve üreme hücresinde oluşan genetik değişikliklerin canlı yaşamına etkilerini karşılaştırır.
- BİY.12.2.4.b) Doz, onarım etkinliği ve kalıcı değişiklik sayısı arasındaki ilişkiyi sayısal modelle hesaplar; yüksek rakım ve radyasyon kazaları gibi durumlarda neden-sonuç ilişkisi kurarak akıl yürütür.
- BİY.12.2.4.b) Bir bazın değişmesinin kodon tablosuna göre mRNA ve polipeptit üzerindeki sonucunu çıkarır.
- BİY.12.2.4.c) Genetik değişikliklerin olumlu ve olumsuz sonuçlarına ilişkin çıkarımlarını gerekçeleriyle ifade eder ve yansıtır.
Konu anlatımı
Genetik Yapıda Değişiklik Nedir?
Değişikliğe Yol Açan Etmenler
DNA Hasarı, Onarım ve Kalıcı Değişiklik
Çözümlü Örnekler: Doz, Onarım, Kalıcı Değişiklik
Bir Baz Değişirse Ne Olur?
Olumlu ve Olumsuz Etkiler: Eleştirel Düşünme
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Genetik değişiklik (mutasyon)
- DNA dizisinde ortaya çıkan kalıcı değişiklik.
- Mutajen
- Genetik yapıda değişiklik olasılığını artıran etmen (UV, radyasyon, bazı kimyasallar).
- UV ışını
- Güneşten gelen, DNA bazlarına zarar verebilen morötesi ışın.
- İyonlaştırıcı radyasyon
- DNA'da kırık ve baz hasarı oluşturabilen yüksek enerjili ışınım.
- DNA onarımı
- Hücrenin hasarlı DNA bölgelerini düzelten mekanizmaları.
- Somatik hücre
- Vücut hücresi; bu hücredeki değişiklik yavruya aktarılmaz.
- Gamet
- Üreme hücresi; bu hücredeki değişiklik sonraki nesle aktarılabilir.
- Varyasyon
- Aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal çeşitlilik.
Örnek soru
Genetik yapıda değişikliğe neden olabilen etmenler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
- Yalnızca besin maddeleri
- Yalnızca gürültü ve titreşim
- UV ışınları, iyonlaştırıcı radyasyon ve bazı kimyasal maddeler
- Yalnızca düşük sıcaklık
- Yalnızca görünür ışık
Doğru cevap: C
Çözüm
1. UV ışınları, X ve gama ışınları gibi iyonlaştırıcı radyasyon ve sigara dumanındaki bazı bileşikler gibi kimyasallar DNA'ya zarar verebilir.
2. Bu etmenlere mutajen denir.
3. Besin maddeleri, ses titreşimi, soğuk ya da görünür ışık tek başına DNA bazlarını değiştirmez.
Doğru cevap: C.