12. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Gen
Mendel İlkeleri: Monohibrit ve Kontrol Çaprazlama
İki bezelye bitkisi çaprazlandığında yavruların neden ebeveynlerden birine benzediği, bir özelliğin bir sonraki kuşakta kaybolup sonra yeniden ortaya çıktığı sorusu kalıtımın temel sorusudur. Bu konuda Mendel'in bezelye deneylerinden yola çıkarak tek bir karakter bakımından yapılan çaprazlamaları (monohibrit) kurmayı, Punnett karesi ve olasılıkla çözmeyi, genotipi bilinmeyen bireyi kontrol (geri) çaprazlamasıyla belirlemeyi öğreneceksin.
Kazanımlar
- BİY.12.2.5. Gen, alel, genotip, fenotip, baskın–çekinik, homozigot–heterozigot kavramlarını bir monohibrit çaprazlama örneğinde kullanarak problemi yapılandırır.
- BİY.12.2.5. Ebeveyn gametlerini yazar, Punnett karesi kurar ve F1 ile F2 için genotip ve fenotip oranlarını belirler.
- BİY.12.2.5. Verilen döl sayılarından ebeveyn genotiplerini akıl yürüterek tahmin eder.
- BİY.12.2.5. Kontrol (geri) çaprazlamasının sonucunu olasılıkla yorumlayarak baskın fenotipli bireyin genotipini belirler.
- BİY.12.2.5. Çarpma ve toplama kuralını kullanarak çözümünü değerlendirir ve olası hataları açıklar.
Konu anlatımı
Mendel'in Bezelye Deneyleri ve Temel Kavramlar
Monohibrit Çaprazlama ve Ayrılma İlkesi
Çaprazlama Türleri ve Problem Çözme Basamakları
Kontrol (Geri) Çaprazlama
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Alel
- Bir genin farklı biçimlerinden her biri; diploit bireyde iki alel bulunur.
- Genotip
- Bireyin bir karakter için taşıdığı alel bileşimi (RR, Rr, rr).
- Fenotip
- Genotipin ve çevrenin etkisiyle ortaya çıkan gözlenebilir özellik.
- Homozigot
- İki alelin aynı olduğu durum (saf döl).
- Heterozigot
- İki alelin farklı olduğu durum (melez).
- Ayrılma ilkesi
- Alel çiftinin mayozda ayrılarak her gamette yalnızca birinin bulunması.
- Punnett karesi
- Gametlerin birleşimlerini ve oranlarını gösteren tablo.
- Kontrol (geri) çaprazlama
- Genotipi bilinmeyen baskın bireyin homozigot çekinik bireyle çaprazlanması.
- F1 ve F2
- Ebeveynlerden (P) gelen ilk ve ikinci döl kuşakları.
Örnek soru
Bezelyede yuvarlak tohum (R) baskın, buruşuk tohum (r) çekiniktir. Genotipi Rr olan bir bitki için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Homozigot baskındır ve tohumları yuvarlaktır.
- Heterozigottur ve tohumları iki alelin karışımı olarak yarı buruşuk görünür.
- Heterozigottur ve tohumları yuvarlaktır.
- Homozigot çekiniktir ve tohumları buruşuktur.
- Saf döldür ve tüm gametleri R taşır.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Rr, iki farklı alel taşıdığı için heterozigot (melez) bir genotiptir.
2. R aleli baskın olduğundan heterozigotta yalnızca onun etkisi görülür: tohum yuvarlaktır.
3. Gametlerinin yarısı R, yarısı r taşır; bu nedenle saf döl değildir.
Yarı buruşuk (ara) görünüm tam baskınlıkta ortaya çıkmaz; bu en güçlü çeldiricidir.