12. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Üreme
Kromozomlarda Ayrılmama
Mayoz doğru işlediğinde her gamet her kromozomdan tam bir kopya taşır. Bir kromozom çifti ya da kardeş kromatitler ayrılmazsa gametler fazla ya da eksik kromozomlu olur ve döllenmeyle oluşan bireyde ciddi sonuçlar doğabilir. Bu konuda ayrılmamanın nasıl oluştuğunu, monozomi ve trizominin ne olduğunu, Down, Turner ve Klinefelter gibi örnekleri ve kromozom sayılarını yorumlamayı öğreneceksin.
Kazanımlar
- BİY.12.1.4. (a) Kromozomlarda ayrılmayı tanımlar: mayoz I'de homologların, mayoz II'de kardeş kromatitlerin ayrılmaması sonucu oluşan gamet türlerini (n+1, n−1) belirler.
- BİY.12.1.4. (b) Ayrılmama ile ilgili verileri (kromozom sayısı, karyotip, tablo) toplar, kaydeder ve düzenler.
- BİY.12.1.4. (c) Ayrılmamanın sonuçlarını yorumlar: otozom ve eşey kromozomlarındaki trizomi ve monozomi örneklerinde zigotun kromozom sayısını ve ilişkili hastalığı (Down, Turner, Klinefelter vb.) belirler.
- BİY.12.1.4. (c) Mayoz I ve mayoz II'de ayrılmama durumlarında dört gametten kaçının normal olacağını hesaplar ve değerlendirir.
Konu anlatımı
Ayrılmama nedir?
Mayoz I ve mayoz II'de ayrılmamanın gamet sonuçları
Otozom ayrılmaması: Down sendromu
Eşey kromozomlarında ayrılmama
Kromozom sayılarını yorumlama
Çözümlü örnekler
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Ayrılmama (nondisjunction)
- Mayoz I'de homologların ya da mayoz II'de kardeş kromatitlerin ayrılmaması.
- Trizomi
- Bir kromozomun üç kopya bulunması (2n+1).
- Monozomi
- Bir kromozomun tek kopya bulunması (2n−1).
- Down sendromu
- 21. kromozomun trizomisi; 47 kromozom (47,+21).
- Turner sendromu
- Eşey kromozomu olarak tek X taşıyan dişi bireyler (45,X).
- Klinefelter sendromu
- XXY karyotipli (47 kromozom) erkek bireyler.
- Karyotip
- Bir hücrenin kromozomlarının sayı ve biçimine göre sıralanmış görünümü.
- Gonozom / otozom
- Gonozom: eşey kromozomu (X, Y). Otozom: eşey kromozomu olmayan diğer kromozomlar.
Örnek soru
Bir üreme ana hücresinde bir kromozom çiftinde mayoz I sırasında ayrılmama oluyor. Bu hücreden oluşan dört gamet için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- İkisi n+1, ikisi n−1 kromozomludur; normal gamet yoktur.
- Biri n+1, biri n−1, ikisi n kromozomludur.
- Dördü de n+1 kromozomludur.
- Dördü de n−1 kromozomludur.
- İkisi n, ikisi n+1 kromozomludur.
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Mayoz I'de homologlar ayrılmadığından biri iki homolog alır, öbürü hiç almaz.
2. İki homologu alan ikincil hücre mayoz II'de iki n+1 gamet, hiç almayan ikincil hücre iki n−1 gamet verir.
3. Dört gametin dördü de anormaldır.
B seçeneği mayoz II'de ayrılmamanın sonucudur (iki normal gamet kalır).