12. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Üreme
Mayoz ve Kalıtsal Çeşitlilik
Aynı anne babanın çocukları bile birbirinden farklıdır; çünkü eşeyli üreyen canlılarda gametler mayozla oluşur ve her mayoz farklı bir kromozom bileşimi üretir. Bu konuda mayoz I ve II evrelerini, kromozom ve DNA sayılarının nasıl değiştiğini, krossing-over ile bağımsız dağılımın kalıtsal çeşitliliği nasıl artırdığını ve mayozun mitozdan farklarını öğreneceksin.
Kazanımlar
- BİY.12.1.3. (a) Mayoz I ve mayoz II evrelerini sırasıyla tanımlar; homologların ve kardeş kromatitlerin hangi evrede ayrıldığını belirtir.
- BİY.12.1.3. (b) Mayozun kromozom sayısını nasıl yarıya indirdiğini 2n ve n sayıları, kromatit ve DNA molekülü sayılarıyla açıklar.
- BİY.12.1.3. (c) Krossing-over ve bağımsız dağılımı tanımlar; n homolog çifti için oluşabilecek gamet çeşidini (2^n) ve zigot kombinasyonunu hesaplar.
- BİY.12.1.3. (ç) Mitoz ve mayozun temel farklılıklarını karşılaştırır ve verilen bilgilerin doğruluğunu değerlendirir.
- BİY.12.1.3. (d) Tür içi kalıtsal çeşitliliğin sağlanmasında mayozun ve mitozun önemi hakkında verilerden çıkarım yapar.
Konu anlatımı
Mayoz neden gerekir?
Mayoz I: homologların ayrıldığı bölünme
Mayoz II: kardeş kromatitlerin ayrıldığı bölünme
Kalıtsal çeşitlilik: krossing-over ve bağımsız dağılım
Mitoz ve mayoz karşılaştırması
Çözümlü örnekler
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Mayoz
- Kromozom sayısı 2n olan ana hücreden, iki art arda bölünmeyle kromozom sayısı n olan dört hücre oluşturan bölünme.
- Homolog kromozomlar
- Biri anneden, biri babadan gelen; boyut, biçim ve gen dizilimi aynı olan kromozom çifti.
- Tetrat
- Profaz I'de eşleşmiş homolog çiftin dört kromatitten oluşan yapısı.
- Krossing-over
- Profaz I'de homologların kardeş olmayan kromatitleri arasında parça değişimi; yeni gen birleşimleri oluşturur.
- Bağımsız dağılım
- Metafaz I'de her homolog çiftin kutuplara yönelişinin ötekilerden bağımsız olması; n çift için 2^n farklı dizilim doğurur.
- Haploit (n)
- Her homolog çiftten yalnızca bir kromozomu taşıyan hücre; gametler haploittir.
- Diploit (2n)
- Her kromozomun homologunu taşıyan, vücut hücrelerinde bulunan kromozom takımı.
- Döllenme
- Sperm ve yumurta çekirdeğinin birleşerek diploit zigotu oluşturması.
Örnek soru
Mayoz I'in sonunda oluşan hücreler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Kromozom sayısı 2n'dir; kromozomlar tek kromatitlidir.
- Kromozom sayısı n'dir; kromozomlar tek kromatitlidir.
- Kromozom sayısı n'dir; kromozomlar iki kromatitlidir.
- Kromozom sayısı 2n'dir; kromozomlar iki kromatitlidir.
- Kromozom sayısı 4n'dir; kromozomlar iki kromatitlidir.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Mayoz I'de homolog kromozomlar ayrılır; her yavru hücreye her çiftten yalnızca biri geçer, kromozom sayısı $2n \to n$ olur.
2. Anafaz I'de sentromerler bölünmediğinden kromozomlar hâlâ iki kardeş kromatitlidir.
3. Kardeş kromatitler mayoz II'de ayrılacaktır.
Doğru cevap C'dir. Tek kromatitli kromozomlar mayoz II sonunda (gametlerde) görülür.