12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 4. Ünite: Hayalimdeki Yarın
Kararsızlık, Abartma, İstek, Plan ve Tasarı Bildiren İfadeler
Gelecekten söz eden herkes aynı fiilleri kullanmaz: kimi "gitsem mi?" der, kimi "mutlaka gideceğim, önce şunu yapacağım" der. Aradaki fark yalnızca ek ya da sözcük farkı değil, anlatıcının tavrıdır. Bu konuda "Hayalimdeki Yarın" temasındaki makale, öz geçmiş, hikâye ve mülakat metinlerinde kararsızlık, abartma, istek, plan ve tasarı anlamı katan ifadeleri bulacak, hangi göstergelerle ayırt edildiklerini açıklayacak ve yazarın bu seçimi neden yaptığını yorumlayabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.12.4.2.3. (TDE2.3.1) Makale ve hikâyede kararsızlık, abartma, istek, plan ve tasarı anlamı katan ifade ve yapıları belirler; her birinin göstergesini (sözcük, ek, kalıp, bağlam) söyler.
- TDE.12.4.2.3. (TDE2.3.1) Karakterin özelliklerini ve amacını, kullandığı kararsızlık, istek ya da plan ifadelerinden hareketle inceler.
- TDE.12.4.2.3. (TDE2.3.2) Yazarın bu ifadeleri seçme nedenlerini ve metnin üslubuna, türüne ve yazıldığı bağlama etkisini açıklar.
- TDE.12.4.2.3. (TDE2.3.2) Aynı ekin (-ecek, -sa, -ebilir gibi) farklı cümlelerde farklı anlam taşıyabildiğini örneklerle gösterir.
- TDE.12.4.2.4. (TDE2.4.1) Okuduğu metindeki ifadeleri ölçütler belirleyerek değerlendirir; metindeki karakterin planının gerçekçiliğini gerçek dünya bilgisiyle karşılaştırır.
- TDE.12.4.2.4. (TDE2.4.2) Kendini karakterin yerine koyarak kararlarını anlamlandırır, karakterin ikilemi için gerekçeli seçenekler üretir ve kendi geleceğini anlatan kısa bir metinde bu ifadeleri bilinçli kullanır.
Konu anlatımı
1. Neden Bu İfadelere Bakıyoruz?
2. Anlamı Kim Taşır? Sözcük, Ek, Kalıp ve Bağlam
3. Kararsızlık Bildiren İfadeler
4. Abartma Bildiren İfadeler
5. İstek Bildiren İfadeler
6. Plan Bildiren İfadeler
7. Tasarı Bildiren İfadeler ve Plandan Farkı
8. Karşılaştırma Tablosu: Beş Anlam Bir Arada
9. Kaynak İncelemesi: Süt Satan Kız ve Ya Tutarsa
10. Metin Türüne ve Yazara Göre Üslup
11. Okuma Sürecini Değerlendirme ve Tepki Verme
12. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
13. Simülasyona Köprü ve Özet
Anahtar terimler
- Kararsızlık
- Birden çok seçenek arasında kalma; acaba, yoksa, belki ve ikili soru yapılarıyla bildirilir.
- Abartma (mübalağa)
- Bir durumu, niteliği ya da miktarı gerçeğin çok ötesine taşıyarak vurgulama; okurun gerçek olmadığını bildiği bilinçli büyütme.
- İstek
- Henüz gerçekleşmemiş bir durumun gerçekleşmesini arzulama; istek kipi, keşke ve -mak istiyorum gibi yapılarla kurulur.
- Plan
- Bir amaca ulaşmak için yapılacak işlerin sıraya, zamana ve yönteme bağlanması.
- Tasarı
- Zihinde biçimlenen, henüz uygulama sırasına bağlanmamış düşünce ya da proje taslağı.
- Bilimsel ihtiyat
- Makalede kesin olmayan bilgiyi olabilir, görülmektedir gibi ifadelerle verme; kararsızlık değil, doğruluk kaygısıdır.
- Dilek-şart kipi
- -se/-sa ekiyle kurulan, dilek ya da koşul bildiren kip; keşke ile birlikte isteği güçlendirir.
- Açık ve örtük ileti
- Metinde doğrudan söylenen ileti ile ifade seçimlerinden çıkarılan, söylenmeden anlatılan ileti.
Örnek soru
Aşağıdaki cümlelerden hangisi kararsızlık bildirir?
- Mezun olunca iki yıl içinde yüksek lisansa başlayacağım.
- Keşke bu mesleği daha önce tanısaydım.
- Mühendis mi olsam, öğretmen mi, bir türlü karar veremiyorum.
- Bu soruyu yüz kere çözdüm ama bir türlü bulamadım.
- Kafamda bir fikir var: okula bir bahçe kursak nasıl olur?
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Kararsızlıkta özne, iki ya da daha çok seçenek arasında kalır ve birini kesinleştiremez.
2. C seçeneğindeki "mühendis mi olsam, öğretmen mi" ikili soru yapısı ve "karar veremiyorum" ifadesi bu durumu açıkça gösterir.
3. A planı (sıra ve süre), B isteği (keşke), D abartmayı (yüz kere), E tasarıyı (kursak nasıl olur) bildirir.
Doğru cevap C'dir. En güçlü çeldirici B'dir; "keşke" bir arzuyu dile getirir ama seçenekler arasında kalma yoktur.