12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Benim Yolculuğum
Tavsiye, Tercih, Öneri ve Koşul Bildiren İfadeler
Günlük, blog yazısı, söyleşi ve forum iletisi gibi "Benim Yölçülüğum" temasındaki metinlerde yazar, okura sık sık yol gösterir, kendi seçimlerini bildirir, ortak bir plan sunar ya da bir sonucu bir şarta bağlar. Bu dört iş, tavsiye, tercih, öneri ve koşul anlamı katan ifadelerle yapılır. Bu konuda bu ifadeleri metinde bulmayı, aynı ekin farklı anlamlar kurabildiğini görmeyi ve yazarın söyleyiş tercihinin metne ve okurla kurulan ilişkiye ne kattığını yorumlamayı öğreneceksin. Amaç kuralları ezberlemek değil, kalıbın metindeki işlevini ve tonunu açıklayabilmektir.
Kazanımlar
- TDE.12.1.2.3. “Benim Yölçülüğum” temasındaki metinlerde yazarın zamana bağlı olarak karakter, duygu ve düşünce değişimini çözümler; bu çözümlemede tavsiye, tercih, öneri ve koşul bildiren ifadelerin işlevini değerlendirir.
- TDE2.3.1. Metindeki dil ve anlatım özelliklerini ve dil işlevlerini belirler: tavsiye, tercih, öneri ve koşul anlamı katan ifade ve yapıları bulur, türünü gerekçesiyle söyler.
- TDE2.3.2. Yazarın üslup seçiminin nedenlerini ve sonuçlarını açıklar: aynı içeriğin emir, gereklilik, "-sa iyi olur" ya da öneri kalıbıyla verilmesinin okura etkisini karşılaştırır.
- Şart ekinin (-sa/-se) koşul, tavsiye, öneri ve dilek anlamlarından hangisini kurduğunu cümlenin bütününe bakarak ayırt eder.
- Bir iletinin amacına ve muhatabına uygun kesinlik düzeyini seçerek kendi metninde tavsiye, tercih, öneri ve koşul ifadeleri kullanır.
Konu anlatımı
Bağlam: Yölçülükta Yol Gösteren Cümleler
Dört Anlam: Tanımlar ve Karşılaştırma
Tavsiye Bildiren İfadeler
Öneri Bildiren İfadeler
Tercih Bildiren İfadeler
Koşul Bildiren İfadeler ve Şart Ekinin Çok Yüzü
Metinde İşlev ve Üslup: Neden Böyle Söylemiş?
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Tavsiye
- Konuşanın, karşısındakini yararlı bulduğu bir davranışa yöneltmesi; kararı karşıdakine bırakan yol gösterme.
- Tercih
- Birden çok seçenek arasında birinin yeğlenmesi; çoğunlukla konuşanın kendi seçimini bildirir.
- Öneri
- Konuşanın kendisini de içine alan bir eylem ya da plan sunması; karşıdakinin görüşü sorulur ya da beklenir.
- Koşul (şart)
- Bir olay ya da durumun gerçekleşmesinin başka bir olay ya da duruma bağlı olduğunu bildirme; şart ve sonuç cümleciğinden oluşur.
- Şart eki (-sa/-se)
- Koşul kurmanın yanı sıra bağlama göre tavsiye, öneri ve dilek anlamı da verebilen çok işlevli ek.
- Gereklilik kipi (-malı/-meli)
- Bir eylemin yapılması gerektiğini bildirir; muhataba ve bağlama göre tavsiye ya da zorunluluk anlamı taşır.
- İstek kipi (-eyim/-elim)
- Konuşanın eylemi yapma isteğini bildirir; birinci çoğul kişide (-elim) öneri kurar.
- Kesinlik düzeyi
- Bir ifadenin muhatabı yönlendirme sertliği; emir en yüksek, "-sa iyi olur" ve "ne dersin?" daha düşüktür.
- Alıcıyı harekete geçirme işlevi
- Dilin, dinleyeni ya da okuru bir davranışa yöneltme amacıyla kullanılması; tavsiye ve öneri ifadeleri bu işlevle ilişkilidir.
- Ödün (taviz)
- Engele rağmen bir olayın gerçekleştiğini bildirme; "yağsa da" gibi yapılar koşulla karıştırılmamalıdır.
Örnek soru
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tavsiye anlamı vardır?
- Bu kitabı dün akşam bitirdim.
- Günlüğünü her akşam yazsan iyi olur.
- Hava soğuk olduğu için ceketimi aldım.
- Kütüphane saat beşte kapanıyor.
- Ben de o şiiri ezberlemiştim.
Doğru cevap: B
Çözüm
1. A, C, D ve E seçeneklerinde yalnızca bir durum ya da olay bildiriliyor; karşıdaki bir davranışa yöneltilmiyor.
2. B seçeneğinde "yazsan iyi olur" kalıbı vardır; konuşan karşısındakine bir davranışın yararlı olduğunu söylüyor ve kararı ona bırakıyor.
3. Bu, şart ekiyle kurulan yumuşak bir tavsiyedir.
4. Çeldirici olarak "şart eki gördüm, koşuldur" diye düşünen öğrenci için: burada sonuç cümleciği yok, "iyi olur" değerlendirmesi var; bu yüzden koşul değil tavsiyedir.