12. Sınıf Tarih · 3. Ünite: II. Dünya Savaşı’ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye
Çok Partili Hayat ve Askerî Müdahaleler
Türkiye 1946’da çok partili hayata geçti, ancak demokratikleşme süreci düz bir çizgide ilerlemedi: 1960, 1971, 1980, 1997 ve 2007’de askerî müdahaleler siyasete yön verdi. Bu konuda çok partili hayata geçişin nedenlerini, her müdahalenin bağlamını ve türünü, demokratikleşme sürecine etkilerini kaynaklar ve bilgi görselleriyle inceleyecek, bilgileri kendi ifadelerinle yazılı, sözlü ve görsel biçimlere dönüştüreceksin.
Kazanımlar
- İTA.12.3.4. Çok partili hayata geçiş sürecine ve 27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971, 12 Eylül 1980, 28 Şubat 1997 ve 27 Nisan 2007 müdahalelerine ilişkin kaynakları inceler.
- İTA.12.3.4. Siyasi gelişmelere ilişkin kaynaklardaki bilgileri bağlamından kopmadan zaman çizelgesi, tablo ve bilgi görseli gibi biçimlere dönüştürür.
- İTA.12.3.4. Askerî darbe, muhtıra ve postmodern darbe kavramlarını örnekleriyle ayırt eder.
- İTA.12.3.4. Siyasi gelişmeleri demokratikleşme sürecine etkileri (anayasalar, kurumlar, hak ve özgürlükler) açısından kendi ifadeleriyle açıklar.
Konu anlatımı
Bağlam: Tek partiden çok partiye
27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi
12 Mart 1971 Muhtırası
12 Eylül 1980 Askerî Darbesi
28 Şubat 1997 ve 27 Nisan 2007: Postmodern darbe ve e-Muhtıra
Karşılaştırma ve demokratikleşmeye etkiler
Bilgi görseline dönüştürme: Zaman çizelgesi
Sık karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Askerî darbe
- Silahlı kuvvetlerin meşru hükûmeti devirip yönetime el koyması.
- Muhtıra
- Ordunun yönetime doğrudan el koymadan hükûmete bildiriyle baskı yapması.
- Postmodern darbe
- 28 Şubat 1997 sürecini anlatan, silahsız ve toplumsal baskıyla hükûmetin çekilmesini sağlayan müdahale biçimi.
- Dörtlü Takrir
- 1945’te Bayar, Menderes, Koraltan ve Köprülü’nün demokratik haklar için verdiği önerge.
- Demokrat Parti
- 1946’da kurulan, 1950’de iktidara gelen ilk büyük muhalefet partisi.
- Millî Birlik Komitesi
- 27 Mayıs 1960 darbesinden sonra yönetimi üstlenen askerî kurul.
- Millî Güvenlik Konseyi
- 12 Eylül 1980 darbesiyle yönetime el koyan askerî kurul.
- Askerî vesayet
- Silahlı kuvvetlerin seçilmiş sivil yönetimin üstünde bir denetim rolü üstlenmesi.
- Kutuplaşma
- Toplumun ya da siyasetin birbirine zıt kampa ayrışması.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’nin II. Dünya Savaşı’ndan sonra çok partili hayata geçişini hızlandıran dış nedendir?
- Varlık Vergisi’nin savaş boyunca uygulanması
- CHP içindeki muhalif milletvekillerinin Dörtlü Takrir vermesi
- Savaşı demokratik devletlerin kazanması ve Türkiye’nin Batı bloğuyla yakınlaşma isteği
- Millî Kalkınma Partisi’nin kurulması
- Ekmek karnesinin uygulanması
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Dış neden, ülke dışındaki gelişmelerden doğan etkidir. Savaşı demokratik Batı devletleri kazandı; Türkiye bu bloğa yaklaşmak ve BM gibi kuruluşlarla uyum sağlamak istedi.
2. Varlık Vergisi ve karne gibi savaş ekonomisi uygulamaları ile Dörtlü Takrir ve parti kuruluşları iç etkenlerdir (tepkiler ve muhalefet).
3. Dış ve iç nedenleri birbirinden ayırmak, tarihî olayları nedenlerine göre sınıflandırmanın temelidir.
Cevap: Savaşı demokratik devletlerin kazanması ve Türkiye’nin Batı bloğuyla yakınlaşma isteği.