12. Sınıf Tarih · 2. Ünite: Türk İnkılabı ve Atatürkçülük
Devletçilik ve Ekonomi Alanında İnkılaplar
Siyasi bağımsızlık kazanıldıktan sonra ülkenin ekonomik bağımsızlığı nasıl sağlandı? Bu konuda Osmanlı’daki ekonomik yenilikleri, Millî İktisat Kongresi’ni, 1920’lerdeki ekonomi kararlarını ve 1930’larda benimsenen devletçilik politikasını bir sorgulama sürecinin parçası olarak incelersin: merak ettiğin soruları belirler, farklı kaynaklardan bilgi toplar, kaynakların doğruluğunu değerlendirir ve devletçiliğin ekonomi alanındaki inkılaplara etkisi hakkında kanıta dayalı çıkarım yaparsın.
Kazanımlar
- İTA.12.2.3.a) Atatürk Dönemi’ndeki devletçi politika anlayışının ekonomi alanındaki inkılaplara etkisi hakkında merak ettiği konuları belirler (örneğin neden devletçiliğe geçildi, hangi kurumlar kuruldu).
- İTA.12.2.3.b) Osmanlı’nın son dönemi ve Cumhuriyet’in ilk yılları ekonomisine ilişkin sorgulama soruları (neden, ne zaman, kim, sonuç) sorar.
- İTA.12.2.3.c) Millî İktisat Kongresi kararları, kanunlar, kurum kuruluş belgeleri ve tarihçi yorumları gibi farklı kaynaklardan bilgi toplar.
- İTA.12.2.3.ç) Topladığı bilgilerin doğruluğunu kaynak türü (birincil–ikincil), kaynağın yazılış amacı ve diğer kaynaklarla tutarlılığı açısından değerlendirir.
- İTA.12.2.3.d) Devletçi politika anlayışının ekonomi alanında yapılan inkılaplara (kurumlar, sanayi planı, yerli üretim) etkisi hakkında kanıtlara dayanan çıkarım yapar.
Konu anlatımı
Sorgulama ile başla: ekonomi tarihinde hangi sorular sorulur?
Osmanlı’da ekonomik yenilikler ve zayıflıklar
Millî İktisat Kongresi ve 1920’lerin ekonomi kararları
Dünya Ekonomik Buhranı ve devletçilik
Karşılaştırma: 1923–1929 ve 1930–1938
Kaynak incelemesi: sorgulama uygulaması
Sık karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Devletçilik
- Devletin ekonomide özel girişimin yapamadığı alanlarda yatırımcı ve düzenleyici olması; Türkiye’de karma (ılımlı) uygulandı.
- Millî İktisat
- Yerli girişimciyi ve üretimi destekleyerek ekonomik bağımsızlığı hedefleyen anlayış; İttihat ve Terakki döneminde başladı, Cumhuriyet’te sürdü.
- Misak-ı İktisadî
- 1923 İzmir İktisat Kongresi’nde kabul edilen, ekonomik bağımsızlığı vurgulayan “Ekonomik Yemin” metni.
- Aşar
- Köylüden ürünün onda biri oranında alınan vergi (öşür); 1925’te kaldırıldı.
- Kabotaj
- Bir ülkenin limanları arasındaki deniz taşımacılığı; 1926’da yalnızca Türk bayraklı gemilere bırakıldı.
- Düyûn-ı Umûmiyye
- 1881’de Osmanlı borçlarını tahsil etmek için alacaklı devletlerin kurduğu idare.
- Kapitülasyon
- Yabancılara tanınan hukuki ve ticari ayrıcalıklar; Lozan’la kaldırıldı.
- Birincil kaynak
- Olayın yaşandığı dönemden kalan ve olaya tanıklık eden belge, nesne ya da anı.
- Çapraz kontrol
- Bir bilgiyi birden fazla bağımsız kaynakla karşılaştırarak doğruluğunu sınama yöntemi.
- Beş Yıllık Sanayi Planı
- 1934–1938 arasında sanayi yatırımlarının devlet eliyle planlanarak yürütüldüğü ilk plan.
Örnek soru
Bir öğrenci, ekonomi tarihi ödevinde “Siyasi ve askerî zaferler, ekonomik zaferlerle taçlandırılmazsa kalıcı olamaz.” anlayışının ilan edildiği 1923 toplantısını ve orada kabul edilen kararlar belgesini göstermek istiyor.
Öğrenci hangi kaynağa başvurmalıdır?
- 1927 tarihli Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun maddeleri
- 1933’te Sümerbank’ın kuruluş kararnamesi
- 1881 tarihli Düyûn-ı Umûmiyye kararnamesi
- 1913’te çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun özeti
- 1923 İzmir İktisat Kongresi’nin Misak-ı İktisadî’si
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Metindeki “siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla tamamlanması” fikri, 17 Şubat–4 Mart 1923’te toplanan İzmir İktisat Kongresinin hedefidir.
2. Kongre sonunda kabul edilen belge Misak-ı İktisadî (Ekonomik Yemin) adını taşır.
3. Teşvik-i Sanayi (1927), Sümerbank (1933) ve Düyûn-ı Umûmiyye (1881) farklı dönemlerin ve farklı amaçların belgeleridir.
1913 Teşvik-i Sanayi Kanunu ise Osmanlı’ya aittir ve Cumhuriyet’in ekonomik bağımsızlık söylemini anlatmaz.