9. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Yaşam
Bilimin Doğası, Bilimsel Araştırma Süreçleri ve Bilim Etiği
Bilim, "doğru bilgiyi nasıl elde ederiz?" sorusuna sistemli bir cevaptır. Bir fidenin neden uzadığını da, bir aşının işe yarayıp yaramadığını da aynı yöntemle sınarız: soru sorarız, tahmin ederiz, kontrollü deney yapar, veriyi yorumlarız. Araştırma yöntemi kadar araştırmanın etik kurallara uygun yürütülmesi de önemlidir. Bu konuda bilimin doğasını yorumlayacak, bilimsel araştırmanın basamaklarını bir deneyde uygulayacak ve araştırmaların bilim etiğine uygunluğunu değerlendirecek araçları kullanacaksın.
Kazanımlar
- BİY.9.1.2. Bilimin doğasının özelliklerini (kanıta dayanma, değişebilirlik, yaratıcılık, toplumsal bağlam) bir araştırma sürecinde inceler.
- BİY.9.1.2. Bilimsel araştırma basamaklarını (problem, araştırılabilir soru, hipotez, deney, sonuç) bir örnek üzerinde sıralar ve açıklar.
- BİY.9.1.2. Bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenlerini ayırt eder, kontrol grubu ve tekrar sayısının önemini kendi cümleleriyle ifade eder.
- BİY.9.1.3. Bir araştırmanın bilim etiğine uygunluğunu belirlemek için kullanılacak araçları (etik kurul belgesi, kaynakça, ham veri, finansman beyanı, onam formu, hakemli yayın) belirler.
- BİY.9.1.3. Bu araçlarla ulaştığı bilgileri doğrular, kaydeder ve HeLa hücreleri, Rosalind Franklin gibi vakalarda ihlal edilen etik ilkeleri belirler.
Konu anlatımı
Bilimin doğası: bilimsel bilgi nasıl bir bilgidir?
Bilimsel araştırma süreci
Değişkenler ve deney tasarımı
Veri yorumlama
Bilim etiği
Etik uygunluğu nasıl sorgularız? Araçlar ve doğrulama
Çözümlü örnekler
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Bilimin doğası
- Bilimsel bilginin nasıl üretildiğini ve nasıl bir nitelik taşıdığını anlatan özellikler: kanıta dayanma, değişebilirlik, yaratıcılık, toplumsal bağlam vb.
- Araştırılabilir soru
- Cevabı deney, gözlem ya da güvenilir kaynaklardan toplanan kanıtla desteklenebilen soru.
- Hipotez
- Araştırma sorusuna verilen, deneyle sınanabilir ve ölçülebilir değişkenler içeren tahmin.
- Bağımsız değişken
- Araştırmacının bilerek değiştirdiği etmen.
- Bağımlı değişken
- Bağımsız değişkene bağlı olarak değişen ve ölçülen nicelik.
- Kontrol değişkeni
- Sonucu etkilememesi için gruplarda aynı tutulan etmen.
- Kontrol grubu
- Bağımsız değişkenin uygulanmadığı ya da standart değerinde olduğu, karşılaştırma için kullanılan grup.
- Bilim etiği
- Bilimsel araştırmanın her aşamasında uyulması gereken ahlaki ilkeler (onam, veri dürüstlüğü, kaynak gösterme, canlı refahı, şeffaflık).
- Bilgilendirilmiş onam
- Katılımcıların araştırma hakkında bilgilendirilip gönüllü olarak izin vermesi.
- Hakemli dergi
- Yayımlanmadan önce alanın uzmanlarınca incelenen makaleleri yayımlayan bilimsel dergi.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi bilimsel bilginin özelliklerinden biridir?
- Yeni kanıtlar ortaya çıktığında gözden geçirilip değişebilir.
- Bir kez kanıtlandığında hiçbir koşulda değişmez.
- Yalnızca gözleme dayanır, yaratıcılık gerektirmez.
- Toplumun değerlerinden ve ihtiyaçlarından hiç etkilenmez.
- Her araştırmada tek bir sabit yöntemle elde edilir.
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Bilimsel bilgi kanıta dayanır ve yeni kanıtlarla gözden geçirilebilir; bu onu güvenilmez değil, gelişebilir yapar.
2. B yanlıştır: bilimsel bilgi kesin ve değişmez değildir.
3. C yanlıştır: hipotez kurmak ve deney tasarlamak yaratıcılık gerektirir.
4. D yanlıştır: araştırma konuları ve destekler toplumsal bağlamdan etkilenir.
5. E yanlıştır: tek bir sabit bilimsel yöntem yoktur, basamaklar esnektir.
Cevap: A.