9. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Yaşam
Canlıların Ortak Özellikleri ve Virüsler
Bir amip, bir ayçiçeği ve bir kedi görünüşte hiç benzemese de hepsinin ortak bir "canlılık" düzeni vardır. Bu konuda canlıları cansızlardan ayıran 11 ortak özelliği gözlem ve veri toplama yoluyla inceleyecek, prokaryot ile ökaryotu ve beslenme çeşitlerini ayırt edeceksin. Sonunda virüslerin yapısını ve çoğalmasını genel hatlarıyla açıklayıp neden canlı ya da cansız olarak sınıflandırılmadıklarını gerekçelendirebileceksin.
Kazanımlar
- BİY.9.1.4. Çevresindeki canlıların hücresel yapı, organizasyon, beslenme, enerji üretimi ve tüketimi, boşaltım, büyüme ve gelişme, metabolizma, uyarılara tepki, homeostazi, üreme, varyasyon ve adaptasyon özelliklerini gözlemleyerek tanımlar.
- BİY.9.1.4. Bir canlının ortak özelliklerini belirlemek için yaptığı gözlemlerden veri toplar ve bu verileri tabloya kaydeder.
- BİY.9.1.4. Prokaryot ve ökaryot hücreli canlıları ile ototrof ve heterotrof beslenme çeşitlerini örneklerle ayırt eder.
- BİY.9.1.4. Virüslerin yapısını ve konak hücrede çoğalmasını genel hatlarıyla açıklar.
- BİY.9.1.4. Canlıların ortak özelliklerinden yola çıkarak virüslerin canlı veya cansız olarak sınıflandırılmama nedenlerini açıklar.
Konu anlatımı
Canlı nedir? Bir gözlem sorusu
Hücresel yapı ve organizasyon
Beslenme, enerji, boşaltım ve metabolizma
Büyüme, uyarılara tepki, homeostazi, üreme ve varyasyon
Gözlem yapma, veri toplama ve kaydetme
Virüslerin yapısı ve çoğalması (genel hatlarıyla)
Virüsler neden canlı ya da cansız olarak sınıflandırılmaz?
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Metabolizma
- Hücrede enzimlerle yürüyen yapım (anabolik) ve yıkım (katabolik) tepkimelerinin tümüdür.
- Homeostazi
- İç ortamın belli sınırlar içinde sabit tutulmasıdır.
- Varyasyon
- Aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıktır.
- Adaptasyon
- Kalıtsal özellikleri çevreye uygun bireylerin hayatta kalıp çoğalmasıyla türün çevreye uyum kazanmasıdır.
- Prokaryot
- Zarlı çekirdeği ve zarlı organelleri olmayan hücreli canlıdır (bakteri).
- Ökaryot
- Zarlı çekirdeği ve zarlı organelleri olan hücreli canlıdır.
- Ototrof
- Besinini inorganik maddelerden kendisi üreten canlıdır.
- Heterotrof
- Hazır organik besin alarak beslenen canlıdır.
- Virüs
- Nükleik asit ve protein kılıftan oluşan, hücresel yapıda olmayan ve yalnızca konak hücre içinde çoğalabilen parçacıktır.
- Kapsit
- Virüsün nükleik asidini saran protein kılıftır.
- Konak hücre
- Virüsün içinde çoğaldığı canlı hücredir.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi tüm canlıların ortak özelliği değildir?
- Metabolik tepkimeler yürütme
- Uyarılara tepki verme
- Fotosentez yaparak besin üretme
- İç ortamı belli sınırlarda tutma
- Hücresel yapıda olma
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Ortak özellikler tüm canlılarda bulunan özelliklerdir: hücresel yapı, metabolizma, uyarılara tepki, homeostazi.
2. Fotosentez yalnızca ototrof canlılarda (bitkiler, algler, bazı bakteriler) görülür; kedi, mantar ve amip gibi heterotroflar fotosentez yapmaz.
Cevap: C. Beslenme ortak özelliktir, ancak beslenmenin ototrof ve heterotrof olmak üzere farklı çeşitleri vardır.