9. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Yaşam
İnorganik Moleküller: Su ve Mineraller
Canlı bir hücrenin kütlesinin büyük bölümü sudur ve hücrenin çalışması için gereken iyonlar minerallerden gelir. Bu konuda su ile minerallerin özelliklerini, canlılar için neden vazgeçilmez olduklarını ve eksikliklerinde hangi sorunların ortaya çıktığını verilerle yorumlayacaksın. Sonunda bir menüyü mineral ve su açısından değerlendirip bilimsel bir çıkarım yapabileceksin.
Kazanımlar
- BİY.9.1.5. İnorganik moleküllerin (su ve minerallerin) genel özelliklerini organik moleküllerden ayırarak tanımlar.
- BİY.9.1.5. Suyun adezyon, kohezyon, yüzey gerilimi, yoğunluk, çözücülük ve öz ısı özelliklerini örneklerle açıklar ve canlılar için önemini yorumlar.
- BİY.9.1.5. Ca, Mg, P, Fe, Na, K, I, S, Zn, F ve Cl minerallerinin görevlerini, bulundukları besinleri ve eksiklik sorunlarını ilişkilendirir.
- BİY.9.1.5. Su ve mineral verilerini (tablo, menü, deney sonucu) yorumlayarak yeterli ve dengeli beslenme hakkında çıkarım yapar.
Konu anlatımı
Bağlam: Neden Su ve Mineral?
İnorganik Moleküllerin Genel Özellikleri
Suyun Yapısı ve Özellikleri
Suyun Özellikleri ve Canlılar İçin Önemi
Mineraller: Görev, Kaynak ve Eksiklik
Yeterli ve Dengeli Beslenme
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- İnorganik molekül
- Genellikle karbon-hidrojen bağı içermeyen, enerji kaynağı olmayan, yapıya katılan ya da düzenleyici görev yapan moleküller (su, mineraller).
- Kohezyon
- Aynı cins moleküllerin (ör. su–su) birbirini çekmesi.
- Adezyon
- Farklı cins moleküllerin (ör. su–cam ya da su–hücre çeperi) birbirine tutunması.
- Yüzey gerilimi
- Sıvı yüzeyindeki moleküllerin içeri doğru çekilmesiyle yüzeyin gerilmiş bir zar gibi davranması.
- Çözücülük
- Suyun kutuplu yapısı sayesinde iyonik ve kutuplu maddeleri çözebilmesi.
- Öz ısı
- 1 g maddenin sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gereken ısı; suyun öz ısısı yaklaşık 4,18 J/(g·°C)'dır.
- Mineral
- Hücrede yapıya katılan ya da iyon olarak düzenleyici görev yapan inorganik madde (Ca, Fe, I vb.).
- Anemi
- Demir eksikliği gibi nedenlerle alyuvar ya da hemoglobin azalması sonucu oluşan kansızlık.
- Guatr
- İyot eksikliğinde tiroit bezinin büyümesi.
Örnek soru
Bir su damlası yaprak yüzeyinde dağılıp yayılmak yerine küreye yakın biçimde durur. Bu gözlem suyun hangi özelliğiyle en iyi açıklanır?
- Su moleküllerinin apolar olması
- Su moleküllerinin birbirini çekmesi (kohezyon) ve yüzey gerilimi
- Suyun öz ısısının düşük olması
- Suyun donarken yoğunluğunun artması
- Suyun iyonik bileşiklerin tamamını çözmesi
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Damla içindeki su molekülleri hidrojen bağlarıyla birbirini çeker; bu çekime kohezyon denir.
2. Yüzeydeki moleküller yalnızca yanlarından ve altlarından çekildiği için yüzey gerilmiş bir zar gibi davranır (yüzey gerilimi) ve damla yüzey alanını küçültüp küreye yaklaşır.
3. Su kutupludur, apolar değildir; öz ısı ve yoğunluk özellikleri damlanın biçimini belirlemez.
En güçlü çeldirici apolarlıktır: su apolar olsaydı hidrojen bağı kuramaz, yüzey gerilimi çok düşük olurdu.