9. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Organizasyon
Difüzyon ve Ozmoz Deneyleri
Mutfakta çay poşetinin rengi suya yayılır, tuzlanan soğan su bırakır, kuru havada bekleyen havuç buruşur. Bunların hepsi küçük moleküllerin hücre zarından pasif geçişi ile açıklanır. Bu konuda difüzyon ve ozmozu bir bilim insanı gibi inceleyeceksin: hipotez kurup değişkenleri belirleyecek, deney düzeneği tasarlayacak, ölçüm yapıp veriyi tablo ve çizimle analiz edecek ve sonucu günlük hayatla ilişkilendireceksin.
Kazanımlar
- BİY.9.2.3. Difüzyon ve ozmoz olaylarını incelemek için hipotez, bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenlerini belirleyerek deney tasarlar.
- BİY.9.2.3. Sıcaklık, tanecik büyüklüğü ve zar gözenek açıklığının difüzyon hızına etkisini deney verisinden yorumlar.
- BİY.9.2.3. Hipotonik, izotonik ve hipertonik ortamlarda hayvan ve bitki hücresinde gözlenen değişimleri (şişme, patlama, turgor, büzülme, plazmoliz) açıklar.
- BİY.9.2.3. Patates dilimi gibi bir deneyin kütle değişimi verilerini tabloya işleyip grafik üzerinde yorumlayarak izotonik derişimi tahmin eder.
- BİY.9.2.3. Diyaliz, tuzlanan soğan, kuru ortamda sebzelerin buruşması ve kokunun yayılması gibi olayları difüzyon ya da ozmozla ilişkilendirir.
Konu anlatımı
1. Bilim insanı gibi: deney tasarlama
2. Difüzyon deneyleri
3. Ozmoz deneyleri ve hücre
4. Patates dilimi deneyi ve veri analizi
5. Günlük hayatta difüzyon ve ozmoz
6. Çözümlü örnekler
7. Simülasyonda dene
8. Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Difüzyon
- Taneciklerin yoğun oldukları yerden seyrek oldukları yere yayılması.
- Ozmoz
- Suyun yarı geçirgen zardan çözünen derişiminin az olduğu ortamdan çok olduğu ortama geçişi.
- Hipotonik ortam
- Çözünen derişimi hücre içinden daha az olan dış ortam; hücreye su girer.
- İzotonik ortam
- Çözünen derişimi hücre içiyle eşit olan dış ortam; net su geçişi olmaz.
- Hipertonik ortam
- Çözünen derişimi hücre içinden daha çok olan dış ortam; hücreden su çıkar.
- Turgor
- Bitki hücresinin su almasıyla dolgun hâle gelmesi.
- Plazmoliz
- Hipertonik ortamda bitki hücresinin zarının ve sitoplazmasının hücre duvarından ayrılması.
- Bağımsız değişken
- Deneyde araştırmacının kasıtlı olarak değiştirdiği değişken.
- Bağımlı değişken
- Deneyde ölçülen ve bağımsız değişkene göre değişen nicelik.
- Kontrol değişkeni
- Sonucu etkileyebileceği için deney boyunca sabit tutulan değişken.
Örnek soru
Bir öğrenci, aynı miktarda KMnO₄ kristalini farklı sıcaklıklardaki eşit hacimli sulara atıp rengin 5 cm yayılma süresini ölçüyor.
Bu deneyde bağımsız değişken aşağıdakilerden hangisidir?
- Kristalin kütlesi
- Suyun hacmi
- Rengin yayılma süresi
- Kullanılan kristal sayısı
- Suyun sıcaklığı
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Bağımsız değişken, deneyci tarafından kasıtlı olarak değiştirilen değişkendir: suyun sıcaklığı.
2. Rengin yayılma süresi ölçülen bağımlı değişkendir.
3. Kristalin kütlesi, kristal sayısı ve suyun hacmi sonucu etkileyebileceği için sabit tutulan kontrol değişkenleridir.
Cevap: E.