9. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Organizasyon
Hücre Zarından Madde Geçişleri
Hücre yaşamak için sürekli madde alır ve atık verir: akciğer hücresine oksijen girer, kas hücresi glikoz kullanır, sinir hücresi iyon dengesini korur. Bunların hepsi hücre zarından geçer. Bu konuda zarın yapısını (sıvı-mozaik model) ve maddelerin zardan nasıl geçtiğini öğreneceksin. Geçişleri molekül büyüklüğü, enerji gereksinimi, geçiş yönü ve derişim farkına göre sınıflandırıp adlandırabileceksin.
Kazanımlar
- BİY.9.2.2. Hücre zarının yapısını (fosfolipit çift tabaka, proteinler, karbonhidratlar) sıvı-mozaik modelle açıklar ve seçici geçirgenliğini yorumlar.
- BİY.9.2.2. Hücre zarından madde geçişlerini molekül büyüklüğü, enerji gereksinimi, geçiş yönü ve derişim farkı ölçütleriyle belirler.
- BİY.9.2.2. Basit difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon, ozmoz, aktif taşıma, endositoz ve ekzositozu niteliklerine göre ayrıştırıp gruplandırır (pasif ve aktif taşıma).
- BİY.9.2.2. Verilen bir olayı (O₂ alımı, glikoz girişi, mineral alımı, fagositoz, salgı) ilgili taşıma türüyle adlandırır.
- BİY.9.2.2. Taşıyıcı protein sayısının ve derişim farkının geçiş hızına etkisini (doygunluk dahil) yorumlar.
Konu anlatımı
1. Zar neden seçici olmak zorunda?
2. Sıvı-mozaik zar modeli
3. Geçişleri sınıflandırma ölçütleri
4. Pasif taşıma
5. Aktif taşıma
6. Endositoz ve ekzositoz
7. Çözümlü örnekler
8. Simülasyonda dene
9. Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Sıvı-mozaik model
- Hücre zarını, içine proteinlerin gömülü olduğu akışkan fosfolipit çift tabaka olarak açıklayan model.
- Seçici geçirgenlik
- Zarın bazı maddeleri geçirip bazılarını geçirmemesi ya da farklı yollarla geçirmesi.
- Pasif taşıma
- Enerji harcanmadan, derişim farkı yönünde gerçekleşen taşıma (basit difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon, ozmoz).
- Basit difüzyon
- Küçük apolar moleküllerin protein kullanmadan fosfolipit tabakasından geçişi.
- Kolaylaştırılmış difüzyon
- Maddenin taşıyıcı ya da kanal protein yardımıyla, enerji harcanmadan, derişim farkı yönünde geçişi.
- Ozmoz
- Suyun yarı geçirgen zardan, çözünen derişiminin az olduğu yerden çok olduğu yere geçişi.
- Aktif taşıma
- Maddenin pompa proteinleriyle ve ATP harcanarak derişim farkına karşı taşınması.
- Endositoz
- Büyük parçacıkların zarın oluşturduğu kesecikle hücreye alınması (fagositoz, pinositoz).
- Ekzositoz
- Keseciklerin hücre zarıyla kaynaşıp içeriğini hücre dışına boşaltması.
- Doygunluk
- Taşıyıcıların hepsi dolu çalıştığı için derişim artsa da geçiş hızının artmadığı durum.
Örnek soru
Sıvı-mozaik modele göre hücre zarının yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Fosfolipitlerin su seven başları zarın iç bölgesinde birbirine bakar.
- Fosfolipitlerin su sevmeyen yağ asidi kuyrukları zarın iç bölgesinde birbirine bakar.
- Zar proteinleri yalnızca zarın dış yüzeyine bağlıdır, tabakaya gömülmez.
- Zardaki fosfolipit ve proteinler sabit konumdadır, yer değiştirmez.
- Zarın dış yüzeyindeki karbonhidratlar madde geçişi için enerji sağlar.
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Fosfolipitin hidrofilik başı sulu ortama (hücre dışı ve sitoplazma), hidrofobik kuyrukları ise zarın iç tarafına, birbirine bakar. Böylece A yanlış, B doğrudur.
2. Proteinlerin bir kısmı tabakaya gömülü, bir kısmı yüzeyde olabilir (C yanlış).
3. "Sıvı" ifadesi moleküllerin zar düzleminde yer değiştirebilmesini anlatır (D yanlış).
4. Dış yüzeydeki karbonhidratlar hücreler arası tanımada rol oynar, enerji sağlamaz (E yanlış).
Cevap: B.