9. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Yaşam
Karbohidratlar ve Lipitler
Canlıların enerji kaynağı, depo maddesi ve yapı malzemesi büyük ölçüde karbohidrat ve lipitlerden oluşur. Bu konuda monomer–polimer ilişkisini, dehidrasyon ve hidroliz tepkimelerini kullanarak şekerlerin ve yağların nasıl kurulduğunu, hangi çeşitlerin hangi işleve sahip olduğunu öğreneceksin. Sonunda bir molekülün adını, yapısını ve işlevini birbirine bağlayabileceksin.
Kazanımlar
- BİY.9.1.6. Monomer–polimer ilişkisini, dehidrasyon ve hidroliz tepkimelerini kullanarak karbohidratların ve lipitlerin oluşum ve yıkımını açıklar.
- BİY.9.1.6. Monosakkaritleri (riboz, deoksiriboz, glikoz, fruktoz, galaktoz), disakkaritleri (maltoz, sükroz, laktoz) ve polisakkaritleri (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) yapı ve işlevleriyle ilişkilendirir.
- BİY.9.1.6. Yağ asitlerini, trigliseritleri, fosfolipitleri ve steroitleri yapı, özellik ve işlevleri bakımından karşılaştırır.
- BİY.9.1.6. Organik moleküllerin yapısı ve çeşitleriyle ilgili ulaştığı bilgileri doğrular ve kaydeder (tablo, karşılaştırma, enerji hesabı).
Konu anlatımı
Bağlam: Küçük Parçalardan Büyük Moleküller
Monomer–Polimer, Dehidrasyon ve Hidroliz
Karbohidratlar
Lipitler
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Monomer
- Polimeri oluşturan küçük yapı birimi (ör. monosakkarit, amino asit, nükleotit).
- Dehidrasyon
- İki molekül arasında su çıkışıyla bağ kurulması (yoğunlaşma); polimerleşmede gerçekleşir.
- Hidroliz
- Bir bağın su molekülü katılarak kırılması; sindirimde polimerlerin monomerlerine ayrılması.
- Monosakkarit
- Hidrolizle daha küçük şekerlere ayrılmayan tek şeker (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz).
- Disakkarit
- İki monosakkaritin birleşmesiyle oluşan çift şeker (maltoz, sükroz, laktoz).
- Polisakkarit
- Çok sayıda monosakkaritin zincirlenmesiyle oluşan karbohidrat (nişasta, glikojen, selüloz, kitin).
- Trigliserit
- Bir gliserol ve üç yağ asidinden oluşan, enerji depolayan lipit.
- Fosfolipit
- Gliserol, iki yağ asidi ve fosfat grubundan oluşan, hücre zarının temel yapı taşı olan lipit.
- Steroit
- Dört halkalı karbon iskeletli lipit; kolesterol ve eşey hormonları gibi.
- Doymamış yağ asidi
- Hidrokarbon zincirinde en az bir çift bağ bulunan, zinciri bükülmüş yağ asidi.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi bir disakkarittir?
- Fruktoz
- Glikojen
- Laktoz
- Riboz
- Selüloz
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Disakkaritler iki monosakkaritin dehidrasyonla birleşmesiyle oluşur: maltoz, sükroz ve laktoz.
2. Laktoz, glikoz ve galaktozdan oluşan süt şekeridir.
3. Fruktoz ve riboz monosakkarittir; glikojen ve selüloz çok sayıda glikozdan oluşan polisakkarittir.
En sık yapılan hata "şeker" sözcüğünü taşıyan her molekülü disakkarit sanmaktır; molekülün kaç monosakkaritten oluştuğuna bakmak gerekir.