9. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Organizasyon
Üç Üst Âlem (Domain) Sistemi: Bakteriler, Arkeler ve Ökaryotlar
Modern sınıflandırmada canlılar, hücre yapılarındaki temel farklara göre üç büyük gruba, yani üç üst âleme ayrılır: bakteriler, arkeler ve ökaryotlar. Bu konuda üç üst âlemin genel özelliklerini karşılaştıracak, ökaryotların protist, bitki, mantar ve hayvan gruplarını tanıyacak ve elindeki verilerden bir canlının hangi gruba ait olabileceğine dair çıkarımlar yapabileceksin.
Kazanımlar
- BİY.9.2.5. Üç üst âlem (domain) sisteminde yer alan canlıların özellikleri ile ilgili bilgilerinden hareketle varsayımda bulunur.
- BİY.9.2.5. Bakteri, arke ve ökaryotların özelliklerine ilişkin örüntüleri (zarlı çekirdek, histon, peptidoglikan, hücre sayısı, beslenme) listeler.
- BİY.9.2.5. Bakteri, arke ve ökaryotları zarlı çekirdek, zarlı organel, histon ve peptidoglikan bakımından karşılaştırır.
- BİY.9.2.5. Ökaryot grupları olan protist, bitki, mantar ve hayvanların genel özelliklerine ilişkin önerme sunar ve örnek canlıları bu gruplara yerleştirir.
- BİY.9.2.5. Üç üst âlemde yer alan canlıların özelliklerine ve biyolojik önemine ilişkin değerlendirme yapar.
Konu anlatımı
Üç üst âlem fikri nereden çıktı?
Dört temel ölçüt: çekirdek, organel, histon, peptidoglikan
Bakteriler ve arkeler
Ökaryotlar: protist, bitki, mantar, hayvan
Veriden çıkarım yapma: varsayım, örüntü, değerlendirme
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Üst âlem (domain)
- Modern sınıflandırmadaki en geniş kategoridir: bakteriler, arkeler ve ökaryotlar.
- Bakteri
- Zarlı çekirdeği olmayan, hücre duvarında peptidoglikan bulunan, histonsuz prokaryot üst âlemidir.
- Arke
- Zarlı çekirdeği olmayan, histon taşıyan, peptidoglikan içermeyen prokaryot üst âlemidir.
- Ökaryot
- Zarlı çekirdeği ve zarlı organelleri olan canlılar üst âlemidir.
- Histon
- Arkelerde ve ökaryotlarda DNA ile birlikte bulunan protein çeşididir.
- Peptidoglikan
- Bakterilerin hücre duvarında bulunan madde çeşididir.
- Protist
- Ökaryotlar arasında bitki, mantar ve hayvan dışında kalan, çoğunlukla tek hücreli canlılardır.
- Ototrof
- Besinini inorganik maddelerden kendisi üretebilen canlıdır.
- Heterotrof
- Hazır organik besin alarak beslenen canlıdır.
Örnek soru
Modern sınıflandırmada canlılar hangi üç üst âleme ayrılır?
- Bitkiler, hayvanlar ve mantarlar
- Prokaryotlar, protistler ve virüsler
- Bakteriler, protistler ve ökaryotlar
- Arkeler, virüsler ve ökaryotlar
- Bakteriler, arkeler ve ökaryotlar
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Üç üst âlem: bakteriler, arkeler ve ökaryotlar.
2. Bitkiler, hayvanlar, mantarlar ve protistler ökaryotların içindeki gruplardır; virüsler hücre olmadığı için üst âlemlerde yer almaz.
3. Prokaryot bir hücre tipidir; üst âlem adı değildir.
Cevap: E. Diğer seçenekler ya ökaryot gruplarını ya da üst âlem olmayan kavramları içerir.