9. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Basınç, Rüzgârlar ve Atmosfer Dolaşımı
Atmosfer basıncı, hava kütlelerinin hareketinin ve dolayısıyla rüzgarların temel nedenidir. Basınç farkları rüzgarları oluşturur, Dünya'nin kendi etrafında dönmesi (Coriolis etkisi) bu rüzgarların yönünü saptırır ve sonuçta gezegen ölçeğinde sürekli bir atmosfer dolaşım sistemi ortaya çıkar. Bu derste basınç dağılisini, rüzgar türlerini ve genel atmosfer dolaşımını (Hadley, Ferrel, Polar hücreleri) kavrayacak; iklim, hava durumu ve yaşam koşullarını belirleyen bu devasa sistemi çözümleyebileceksin.
Kazanımlar
- COĞ.9.3.2. İklim sisteminin bilesen ve değişkenlerini çözümleyebilme: basınç ve rüzgar değişkenlerini tanımlama
- COĞ.9.3.2. İklim sistemine ait değişkenler arasındaki ilişkileri belirleme: basinc-sıcaklık, basinc-rüzgar bağlantısını kurma
- Sürekli, periyodik (devirli) ve yerel rüzgarları sınıflandırıp örneklerle açıklayabilme
- Genel atmosfer dolaşımını (Hadley, Ferrel, Polar hücreleri) şema üzerinde gosterebilme
- Coriolis etkisinin rüzgar yönleri üzerindeki etkisini açıklayabilme
Konu anlatımı
Atmosfer Basıncı ve Dağilisi
Rüzgar Oluşumu ve Coriolis Etkisi
Sürekli Rüzgarlar
Periyodik (Devirli) Rüzgarlar
Türkiye'deki Yerel Rüzgarlar
Genel Atmosfer Dolasımi
Çözümlü Örnekler
Sik Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Atmosfer basıncı
- Atmosferdeki havanın ağırlığından dolayı yer yuzeyine uyguladığı kuvvet; deniz seviyesinde ortalama 1013,25 hPa'dir.
- İzobar
- Haritalar üzerinde esit atmosfer basıncı değerlerini birleştiren eğrilerdir.
- Coriolis etkisi
- Dünya'nin dönüşü nedeniyle hareket eden cisimlerin (rüzgar dahil) Kuzey Yarimküre'de saga, Güney Yarimküre'de sola saptırılması olayı.
- Alize rüzgarları
- 30 derece enlemlerinden ekvatora doğru sürekli esen rüzgarlar; K.Y.'de kuzeydogudan, G.Y.'de güneydogudan eser.
- Batı rüzgarları
- 30 derece enlemlerinden 60 derece enlemlerine doğru sürekli esen rüzgarlar; K.Y.'de güneybatıdan eser.
- Muson rüzgarı
- Mevsimlik basınç farkına bagli olarak yazın denizden karaya (yağışlı), kışın karadan denize (kurak) yön değiştiren periyodik rüzgar.
- Meltem
- Gunluk sıcaklık farkına bagli olarak gündüz denizden karaya, gece karadan denize esen periyodik rüzgar.
- Hadley hücresi
- Ekvator ile 30 derece enlemleri arasındaki atmosfer dolaşım hücresi; alize rüzgarlarını oluşturur.
- Ferrel hücresi
- 30 derece ile 60 derece enlemleri arasındaki atmosfer dolaşım hücresi; batı rüzgarlarını içerir.
- Fon rüzgarı
- Dağın rüzgaraltı yamaçında inen havanın adiabatık olarak ısınarak sıcak ve kuru hale gelmesiyle oluşan yerel rüzgar.
Örnek soru
Atmosfer basıncını etkileyen faktörlerden biri sıcaklıktır. Sıcaklık arttikca hava molekülleri genleşir ve yükselir.
Buna gore aşağıdaki yargilerdan hangisi doğrudur?
- Sıcaklık arttikca atmosfer basıncı artar.
- Sıcaklık arttikca atmosfer basıncı azalir, cunku hava genlesip yükselir.
- Sıcaklık ile atmosfer basıncı arasında hiçbir ilişki yoktur.
- Soğuk bölgeler her zaman alçak basınç alani oluşturur.
- Yükseklik arttikca atmosfer basıncı da artar.
Doğru cevap: B
Çözüm
Sıcaklık arttikca hava molekülleri hızlanır, genleşir ve hafifleyerek yükselir. Bu durum yer yüzeyinde bir boşluk oluşturur ve basınç duser. Bu nedenle sıcak bölgeler alçak basınç, soğuk bölgeler yüksek basınç alani oluşturur. Sıcaklık-basinc ilişkisi ters orantilidir.