9. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Nem ve Yağış
Atmosferdeki su buharı miktarı, hava olaylarının en belirleyici değişkenlerinden biridir. Bu konuda nem kavramını ve türlerini (mutlak nem, maksimum nem, bağıl nem) tanıyacak, yoğuşmanın nasıl gerçekleştiğini anlayacak, yağış türlerini (yağmur, kar, dolu, çiy, kırağı) ve yağış tiplerini (orografik, konvektif, cephesel) ayırt edecek, dünya ve Türkiye'de yağışın dağılışını etkileyen faktörleri çözümleyebileceksin.
Kazanımlar
- COĞ.9.3.2.a Mutlak nem, maksimum nem ve bağıl nem kavramlarını tanımlar; aralarındaki ilişkiyi bağıl nem formülüyle açıklar.
- COĞ.9.3.2.b Yoğuşma ve çiğ noktası kavramlarını açıklayarak yağış oluşum sürecini adım adım betimler.
- COĞ.9.3.2.a Yağış türlerini (yağmur, kar, dolu, çiy, kırağı) oluşum koşullarına göre karşılaştırır.
- COĞ.9.3.2.b Orografik, konvektif ve cephesel yağış tiplerini ayırt eder; her birinin oluşum mekânizmasını şemayla açıklar.
- COĞ.9.3.2.b Dünya ve Türkiye'de yağışın dağılışını etkileyen faktörleri (enlem, denizellik-karasallık, yükselti, bakı, basınç kuşakları) analiz eder.
Konu anlatımı
Atmosferde su buharı ve nem kavramı
Yoğuşma, çiğ noktası ve bulut oluşumu
Yağış oluşumu ve yağış türleri
Yağış tipleri: havanın yükselme mekânizması
Yağışın dağılışını etkileyen faktörler
Çözümlü örnekler
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Mutlak nem
- Bir birim hacim havadaki (1 m\u00B3) su buharının gram cinsinden kütlesi. Birimi g/m\u00B3.
- Maksimum nem
- Belirli bir sıcaklıkta havanın taşıyabileceği en fazla su buharı miktarı. Sıcaklık arttıkça artar.
- Bağıl nem
- Mutlak nemin maksimum neme oranı; yüzde (%) olarak ifade edilir. %100 olduğunda hava doygun hale gelir.
- Çiğ noktası
- Havadaki su buharı miktarı sabitken, sıcaklığın düşerek havanın doygunluğa ulaştığı sıcaklık değeri.
- Yoğuşma
- Su buharının soğuyarak sıvı ya da katı hale geçmesi. Bulut, sis, çiy ve kırağı bu sürecin ürünleridir.
- Orografik yağış
- Nemli havanın bir dağ veya yükseltiye çarparak zorla yükselmesi sonucu oluşan yağış tipi.
- Konvektif yağış
- Yeryüzünün şiddetli ısınmasıyla havanın dikey yükselmesi sonucu oluşan, kısa süreli ama şiddetli sağanak yağış.
- Cephesel yağış
- Farklı sıcaklık ve nem özelliklerine sahip iki hava kütlesinin karşılaşmasıyla sıcak havanın yükselmesi sonucu oluşan yağış.
- Yağış gölgesi
- Dağın rüzgar almayan (rüzgaraltı) yamaçında yağışın belirgin şekilde azaldığı kurak alan.
- Doygunluk
- Havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği maksimum su buharını içermesi durumu; bağıl nem %100'dür.
Örnek soru
Bir yerde sıcaklık 20 $^\circ\text{C}$, mutlak nem 12 $\text{g/m}^3$ ve maksimum nem 17 $\text{g/m}^3$ ise bağıl nem yaklaşık yüzde kaçtır?
- %71
- %41
- %83
- %29
- %100
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Bağıl nem formülü: $\frac{\text{Mutlak Nem}}{\text{Maksimum Nem}} \times 100$
2. $\frac{12}{17} \times 100 \approx \%71$
3. Doğru cevap A şıkkıdır.
4. B şıkkı ($\frac{7}{17}$) yanlış hesaptır; C şıkkı ($\frac{12}{14{,}5}$) yanlış maksimum nem kullanır.