9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Anlam Arayışı
Bir Temadan Şiir Yazma
Bu konuda dinlediğin ya da izlediğin bir şiirin temasını ve ana duygusunu belirleyip aynı temadan kendi özgün şiirini yazacaksın. Yazma sürecini planlama, taslak, gözden geçirme ve paylaşma aşamalarıyla yönetmeyi, düz anlatımı imgeye dönüştürmeyi, ritim ve ahengi (ölçü ve uyak zorunlu olmadan) kurmayı, başlık seçmeyi ve yazını ölçütlerle değerlendirmeyi öğreneceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.2.4.1. Şiir yazma amacına, hedef kitleye ve metin türüne karar verir; yazma sürecindeki engelleri aşmak için strateji seçer.
- TDE.9.2.4.2. Dinlediği şiirin temasını ve ana duygusunu ön bilgileriyle ilişkilendirerek kendi şiirinin ileti, yapı ve plan taslağını oluşturur.
- TDE.9.2.4.3. Temaya uygun dizeler yazar; mecaz, benzetme ve çağrışımla imge kurar, ritim ve ahengi ölçü ya da uyak zorunluluğu olmadan sağlar; başlığı, yazımı ve noktalamayı kurallara uygun kullanır.
- TDE.9.2.4.3. Toplumsal hassasiyet doğurabilecek ögelerden (siyaset, din, etnisite) kaçınarak olumlu değerleri vurgulayan bir dil kullanır.
- TDE.9.2.4.4. Şiirini içerik, dil ve anlatım ölçütlerine göre değerlendirir; geri bildirimlerden yeni yazma hedefleri çıkarır ve şiirini sınıf ortamında paylaşır.
Konu anlatımı
Neden Bir Temadan Şiir Yazarız?
Yazma Süreci: Planlamadan Paylaşmaya
Konu, Tema, Ana Duygu ve İleti
İmge, Mecaz ve Çağrışım: Düz Anlatımdan Şiire
Ritim ve Ahenk: Ölçü ve Uyak Olmadan da Müzik
Karşılaştırma: Düz Anlatım, Süslü Anlatım ve Şiirsel Anlatım
Metin İncelemesi: Örnek Bir Öğrenci Şiiri
Yazım, Noktalama, Başlık ve Toplumsal Hassasiyet
Çözümlü Örnekler: Dize Dönüştürme ve Hece Sayma
Yazma Sürecini Değerlendirme ve Paylaşma
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Tema
- Şiirin konusundan çıkan genel düşünce ya da duygu alanı; örneğin zamanın akışı, umut, özlem.
- Ana duygu
- Şiirin okuyucuda bıraktığı baskın duygu; yazarken önce bu belirlenir.
- Açık ve örtük ileti
- Açık ileti doğrudan söylenir; örtük ileti imge ve çağrışımlardan okuyucunun çıkardığı iletidir.
- İmge
- Okuyucunun zihninde canlanan duyusal görüntü; duyguyu söylemek yerine hissettiren dil ögesi.
- Mecaz ve çağrışım
- Sözcüğün gerçek anlamı dışında kazandığı yeni ve ikincil anlamlar; şiirde derinlik sağlar.
- Kişileştirme
- İnsan dışındaki varlığa insana özgü özellik ya da davranış vermek; 'Şafak, karanlığı yırtar.'
- Hece ölçüsü
- Dizedeki hece sayısı; Türkçede ünlü sayısına eşittir. Bu görevde zorunlu değildir ama ritim için yol göstericidir.
- Uyak (kafiye)
- Dize sonlarındaki ses benzerliği; isteğe bağlıdır, anlama hizmet ettiğinde değerlidir.
- Ritim ve ahenk
- Dizelerin uzunluk, tekrar, ses uyumu ve duraklamalarla kazandığı müzikal akış.
- Toplumsal hassasiyet
- Siyaset, din, etnisite gibi toplumda ayrışma doğurabilecek konular; yazılarda bunlardan kaçınılır.
Örnek soru
Dinlediği bir şiirin temasından yola çıkarak özgün bir şiir yazacak olan bir öğrencinin yazma sürecinde ilk olarak yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?
- Dizeleri uyaklı yazmaya başlamak ve temayı sonradan seçmek
- Yazma amacına, temaya ve hedef kitleye karar vermek
- Şiiri sınıf panosunda paylaşıp geri bildirim beklemek
- Başlığı belirleyip dizeleri bu başlığa göre sıralamak
- Yazım ve noktalama hatalarını denetleyerek işe başlamak
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Yazma süreci planlamayla başlar: önce yazma amacı (edebî metin oluşturma), hedef kitle ve tema belirlenir.
2. Ardından ön bilgiler ve çağrışımlar toplanır, plan yapılır, taslak yazılır.
3. Gözden geçirme (yazım, noktalama, dil ve anlatım) ve paylaşma sürecin sonunda gelir.
Doğru cevap B. En güçlü çeldirici D'dir: Başlık içeriğe uygun belirlenmelidir; içerik oluşmadan başlığa göre yazmak planlamanın yerini tutmaz. A, C ve E ise sürecin sonunda yapılacak işleri başa almaktadır.