9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Anlamın Yapı Taşları
Hikâyede Yapı Unsurları
Bir hikâyeyi okurken olayı, kişileri, zamanı ve mekânı birlikte görürüz; ama bu parçaların hangisinin nerede durduğunu ve birbirini nasıl taşıdığını çoğu zaman fark etmeyiz. Bu konuda hikâyeyi bir yapı olarak okumayı öğreneceksin: olay örgüsünü (serim-düğüm-çözüm), şahıs kadrosunu, zamanı, mekânı, anlatıcıyı ve bakış açısını ayrı ayrı çözümleyecek, sonra bu unsurların anlamı nasıl kurduğunu açıklayacaksın.
Kazanımlar
- TDE.9.3.2.1. Hikâyeyi okumadan önce başlığından ve görsellerinden hareketle türünü ve içeriğini tahmin eder, okuma amacına uygun strateji seçer (TDE2.1.1, TDE2.1.2).
- TDE.9.3.2.2. Hikâyedeki olayların neden-sonuç ilişkisini, temayı, ana duyguyu ve karakterlerin davranışlarından duygu ve düşüncelerini çıkarım yoluyla belirler (TDE2.2.3).
- TDE.9.3.2.2. Metindeki gerçek ile kurguyu, öznel ile nesnel ifadeleri ayırt eder; okuduğu hikâyeyi özetler ve geri bildirim sunar (TDE2.2.5, TDE2.2.6).
- TDE.9.3.2.3. Hikâyenin olay örgüsünü serim, düğüm ve çözüm bölümlerine; şahıs kadrosunu, zamanı ve mekânı da işlevlerine göre ayırır (TDE2.3.1).
- TDE.9.3.2.3. Anlatıcı türünü ve bakış açısını belirler; seçilen bakış açısının okurun bilgisini nasıl sınırladığını açıklar (TDE2.3.2).
- TDE.9.3.2.3. Yapı unsurları arasındaki ilişkiyi kurar; bunların yazarın üslubuyla, metnin yazıldığı dönemle ve toplumla bağını yorumlar (TDE2.3.2).
Konu anlatımı
Hikâye Neden Yapı Olarak Okunur?
Olay Örgüsü: Serim, Düğüm, Çözüm
Şahıs Kadrosu
Zaman
Mekân
Anlatıcı ve Bakış Açısı
Yapı Unsurları Arasındaki İlişki ve Anlam
Metin İncelemesi: Çözümleme Adımları
Sık Karıştırılan Kavramlar
Anahtar terimler
- Olay örgüsü
- Hikâyedeki olayların neden-sonuç ilişkisi içinde art arda sıralanmasıdır; serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşur.
- Serim
- Olay örgüsünün ilk bölümüdür; kişiler, zaman ve mekân tanıtılır, olayın zemini hazırlanır.
- Düğüm
- Olayın karmaşıklaştığı, gerilimin ve çatışmanın arttığı bölümdür; gerilimin en yüksek noktasına doruk denir.
- Çözüm
- Düğümün çözüldüğü ve gerilimin düştüğü son bölümdür; açık uçlu da olabilir.
- Şahıs kadrosu
- Hikâyede olayı yaşayan ya da ona tanıklık eden tüm kişilerin bütünüdür; ana kişi ve yardımcı kişilerden oluşur.
- Zaman
- Olayların ne zaman geçtiğini, ne kadar sürdüğünü ve nasıl sıralanarak anlatıldığını gösteren yapı unsurudur.
- Mekân
- Olayın geçtiği yer ve çevredir; atmosfer kurar, kişiyi ve toplumsal çevreyi tanıtır.
- Anlatıcı
- Hikâyeyi okura aktaran kurmaca sestir; yazarın kendisi değildir.
- Bakış açısı
- Anlatıcının olaya nereden baktığını ve neleri bilip aktarabildiğini belirleyen anlatım tercihidir: ilahi, kahraman, gözlemci.
- Tema
- Konunun ardındaki genel ve soyut düşüncedir; konu somut olandır, tema soyut olan.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi bir hikâyenin olay örgüsünü doğru biçimde tanımlar?
- Hikâyenin yazılış amacı olan, konunun ardındaki genel ve soyut düşünce
- Olayların geçtiği yerin ve çevrenin okura gösterilmesi
- Olayların neden-sonuç ilişkisi içinde art arda sıralanması
- Hikâyeyi okura aktaran kurmaca bir sesin olaya bakış biçimi
- Olayın başlangıcından bitişine kadar geçen sürenin belirtilmesi
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Olay örgüsü, hikâyedeki olayların rastgele değil, birbirini doğuran neden-sonuç ilişkisi içinde sıralanmasıdır.
2. “Kral öldü, sonra kraliçe öldü” yalnızca bir olay dizisidir; “Kral öldü, kraliçe de üzüntüden öldü” ise olaylar arasında nedensellik kurduğu için bir olay örgüsüdür.
3. Diğer seçenekler başka kavramları tanımlar: tema (A), mekân (B), bakış açısı (D) ve zaman (E).
Doğru cevap: C. En güçlü çeldirici E’dir; zaman yalnızca olayın süresini ve sırasını gösterir, olaylar arasındaki neden-sonuç bağını kurmaz.