9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Sözün İnceliği
Deneme
Deneme, yazarın bir konuyu kendi bakışıyla, kanıtlama kaygısı taşımadan ve içten bir dille ele aldığı düz yazı türüdür. Bu konuda denemeyi "Sözün İnceliği" temasının ikinci okuma metni olarak aşamalı bir okuma sürecinden geçirir; okumaya başlamadan önce amaç ve tahmin belirler, okurken uygun stratejiyi uygular, okuduktan sonra anlam kurar ve yazarın bakışıyla kendi bakışını karşılaştırırsın. Konunun sonunda bir metnin deneme olup olmadığını gerekçeleriyle söyleyebilir, öznel ve nesnel ifadeleri ayırabilir, açık ve örtük iletileri bulabilirsin.
Kazanımlar
- TDE.9.1.2.1. Okuma amacını belirler; metnin başlığından ve görselinden hareketle içeriğine, türüne ve yazılış amacına yönelik tahmin yürütür.
- TDE.9.1.2.1. Deneme gibi öznel bir metin için uygun okuma yöntem ve stratejisini seçer, seçtiği stratejiyle okumayı sürdürür.
- TDE.9.1.2.2. Metindeki bilgilerle ön bilgilerini ilişkilendirir ve bilmediği sözcüğün anlamını bağlamdan tahmin eder.
- TDE.9.1.2.2. Denemede konu ve temayı, yardımcı düşünceleri, ana düşünceyi ve yazarın yazma amacını belirler; açık ve örtük iletiyi ayırt eder.
- TDE.9.1.2.2. Metindeki öznel ve nesnel ifadeleri, gerçek ile kurguyu ayırt eder; bilginin güvenilirliğini sorgular.
- TDE.9.1.2.2. Deneme ile makale, sohbet ve fıkrayı içerik, şekil, üslup ve ileti ölçütlerine göre karşılaştırır; okuduğu metni özetler ve geri bildirim verir.
Konu anlatımı
Neden Deneme Okuyoruz? Temanın Bağlamı
Deneme Nedir? Türün Tanımı ve Doğuşu
Denemenin Yapı ve Üslup Özellikleri
Düz Yazı Türleriyle Karşılaştırma
Okuma Öncesi: Amaç, Tahmin ve Strateji
Okuma Sırası: Anlam Oluşturma Becerileri
Okuma Sonrası: Özetleme, Karşılaştırma ve Tepki
Metin İncelemesi: Kısa Bir Deneme Parçası
Yazarın Kişisel Bakışı ve Konu Seçimi: Sanatın Toplumdaki Rolü
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Deneme
- Yazarın bir konudaki kişisel görüş ve izlenimlerini kanıtlama kaygısı taşımadan, içten bir dille anlattığı düz yazı türü.
- Essai
- Fransızca "girişim, deneme" anlamına gelen, deneme türünün adının dayandığı sözcük; Montaigne'in 1580'de yayımlanan kitabının adında geçer.
- Okuma amacı
- Metni okumadan önce "neden okuyorum?" sorusuna verilen cevap; okuma yöntemini ve stratejisini belirler.
- Tahmin
- Başlık, görsel ve ilk ipuçlarından hareketle metnin içeriği, türü ve yazılış amacı hakkında okuma öncesinde yürütülen öngörü.
- Çıkarım
- Metinde doğrudan söylenmeyen bir bilgiyi metindeki ipuçlarından yola çıkarak ulaşma işlemi.
- Açık ileti
- Metinde doğrudan söylenen, okurun ek bir çıkarım yapmasına gerek bırakmayan düşünce.
- Örtük ileti
- Doğrudan söylenmeyip olay, nesne, davranış ve benzetmeler aracılığıyla sezdirilen düşünce.
- Öznel ifade
- Kişisel beğeni, duygu ya da kanaate dayanan; doğruluğu herkesçe denetlenemeyen ifade.
- Nesnel ifade
- Doğruluğu herkesçe denetlenebilen, kişiden kişiye değişmeyen ifade.
- Ana düşünce
- Metindeki yardımcı düşüncelerin birleştiği, yazarın okura vermek istediği temel düşünce.
Örnek soru
Ela, bir denemeyi okurken amacını "yazarın dünyaya bakışını anlamak" olarak belirlemiştir. Bu amaç için aşağıdaki okuma stratejilerinden hangisi en uygundur?
- Yalnızca başlığa ve son cümleye bakıp metni geçmek
- Metindeki sayısal verileri bulup bir tabloya dökmek
- Metni sesli ve hızlı okuyup ilk izlenimle yetinmek
- Her paragrafın sonuna bir anahtar sözcük yazıp metni tekrar okumamak
- Metni dikkatle okuyup "bence, sanırım" gibi kişisel yargı bildiren ifadelerin altını çizmek
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Amaç, yazarın bakışını anlamak olduğundan okurun yazarın kişisel yargılarına ulaşması gerekir.
2. Denemede kişisel bakış çoğu zaman "bence", "sanırım", "belki de" gibi ifadelerle ve benzetmelerle belirir; bunları işaretlemek amaca doğrudan hizmet eder.
3. Dikkatli okuma, düşüncenin paragraflara yayıldığı denemeye uygundur.
Yalnızca başlığa bakmak ya da hızlı okumak bakışı kaçırır. Sayısal veri aramak makale okuması için uygun bir stratejidir, deneme için değil. Anahtar sözcük yazıp tekrar okumamak da anlam kurmayı yarıda bırakır.