9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 4. Ünite: Dilin Zenginliği
Otobiyografi: Bir Hayatı Dinlemek
Bir insanın kendi hayatını kendi sesiyle anlatması, dilin hem bir bilgi taşıyıcısı hem de bir kişilik aynası olduğunu gösterir. Bu konuda otobiyografi (öz yaşam öyküsü) türündeki bir metni dinlerken amaç belirlemeyi, tahmin yürütmeyi, anlam kurmayı, gerçek ile anlatımı ayırmayı ve yazarın üslubunu söz varlığından çıkarmayı öğreneceksin. Sonunda dinlediğin bir hayat hikâyesini özetleyebilecek, öznel ve nesnel ifadeleri ayıklayabilecek, güvenilirliğini sorgulayabilecek ve beğeni ile eleştirilerini gerekçelendirebileceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.4.1.1. Otobiyografi dinlemeden önce amacını belirler; başlıktan ve türden hareketle içeriğe dair tahmin yürütür, uygun dinleme stratejisini seçer ve dinleme kurallarını uygulayarak dinlemeyi sürdürür.
- TDE.9.4.1.2. Dinlediği öz yaşam öyküsünde konuyu, ana duyguyu, yardımcı düşünceleri, neden-sonuç ilişkilerini ve yazarın amacını belirler; bağlamdan söz varlığının anlamını çıkarır.
- TDE.9.4.1.2. Dinlediği metinde gerçek ile kurguyu, öznel ile nesnel ifadeyi ayırt eder; bilgilerin güvenilirliğini ölçütlerle sorgular, metni özetler ve geri bildirim verir.
- TDE.9.4.1.3. Otobiyografinin yapı unsurlarını (anlatıcı, kişiler, zaman, mekân, geriye dönüş), dil işlevlerini ve yazarın söz varlığına yansıyan üslubunu, dönemle ve toplumla ilişkisi içinde çözümler.
- TDE.9.4.1.4. Dinlediği metni kendi ölçütleriyle değerlendirir; kendini anlatıcının yerine koyarak davranışlarını anlamlandırır, beğeni ve eleştirilerini gerekçelendirir.
Konu anlatımı
Bağlam: Neden Bir Hayatı Dinleriz?
Otobiyografi Nedir? Türün Özellikleri
Dinlemeye Hazırlık: Amaç, Tahmin ve Strateji
Anlam Oluşturma: Ön Bilgi, Bağlam ve Çıkarım
Gerçeklik ve Anlatım: Hafıza, Öznellik ve Güvenilirlik
Üslup ve Söz Varlığı: Dil Hayatı Nasıl Yansıtır?
Metin İncelemesi: Kurgusal Bir Öz Yaşam Anlatısını Dinlemek
Dinlemeyi Değerlendirme ve Tepki Verme
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Otobiyografi (öz yaşam öyküsü)
- Bir kişinin kendi hayatını kendisinin anlattığı metin; yazar, anlatıcı ve kişi aynıdır, anlatım genellikle birinci kişidir.
- Anı (hatıra)
- Yazarın yaşadığı ya da tanıklık ettiği belirli bir olayı, dönemi veya çevreyi anlattığı tür; hayatın tamamını kapsamaz.
- Biyografi
- Bir kişinin hayatının başkası tarafından, belgelere dayanarak ve üçüncü kişi ağzından yazılması.
- Geriye dönüş
- Anlatıcının şimdiki zamandan geçmişteki bir olaya dönerek anlatması; otobiyografide anlatma zamanı ile anlatılan zamanı ayırır.
- Öznel ifade
- Kişisel duygu, yorum ve beğeniyi yansıtan, doğrulanamayan ifade.
- Nesnel ifade
- Kişiden bağımsız olarak doğrulanabilen, ölçü, tarih ve ad gibi olgulara dayanan ifade.
- Üslup
- Bir yazarın ya da konuşmacının dili kullanış biçimi; kelime seçimi, cümle yapısı ve ton onun parçalarıdır.
- Söz varlığı
- Bir kişinin ya da toplumun kullandığı kelimelerin, deyimlerin ve atasözlerinin tümü.
- Çıkarım
- Metinde doğrudan söylenmeyen ama ipuçlarından ulaşılan sonuç.
- Aktif dinleme
- Amaç belirleme, tahmin etme, not alma ve değerlendirme adımlarıyla sürdürülen bilinçli dinleme.
Örnek soru
Bir otobiyografi dinleme etkinliğine katılacak Selin, dinlemeye başlamadan önce aşağıdakilerden hangisini yaparsa dinleme sürecini en verimli biçimde yönetmiş olur?
- Metnin nasıl biteceğine karar verip dinlerken yalnızca bu kararı doğrulamaya çalışır.
- Dinleme amacını belirler, başlıktan ve türden hareketle içeriğe dair tahminlerini not eder.
- Konuşmacıdan önce davranıp bilinmeyen kelimelerin hepsini sözlükten ezberler.
- Konuşma başlar başlamaz sorularını sorarak anlatıcıyı yönlendirmeye çalışır.
- Not almamaya karar verip yalnızca konuşmacıya bakarak dinlemeyi sürdürür.
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Dinlemeden önceki aşama üç işi kapsar: amaç belirleme, başlık ve türden tahmin yürütme, strateji seçme.
2. Seçenek B'de amaç ve tahmin birlikte yapılmaktadır; tahminlerin not edilmesi dinledikten sonra tahmin ile gerçeği karşılaştırmayı da mümkün kılar.
3. Doğru cevap B'dir.
4. A şıkkı önyargılı dinlemeyi, C şıkkı verimsiz bir hazırlığı, D şıkkı konuşmacıyı kesmeyi, E şıkkı ise not almayı dışlayarak aktif dinlemeyi zayıflatmayı anlatır. En güçlü çeldirici E'dir: göz teması iyidir ama notsuz dinleme hafızayı zorlar.