9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Anlam Arayışı
Şiirde Ana Duygu, Örtük İleti ve Ahenk
Şiir, ilk çıkışında yazıdan çok sese ait bir türdür: bir saz eşliğinde, bir törende ya da bir radyo programında dinlenir. Bu konuda Cumhuriyet Dönemi'nden günümüze uzanan bir şiiri dinlerken (ya da izlerken) süreci nasıl yöneteceğini, şiirin ana duygusunu ve örtük iletisini nasıl bulacağını, mecaz ve çağrışımları nasıl yakalayacağını, ses ve ritim gibi ahenk unsurlarının anlama ne kattığını öğrenirsin. Konunun sonunda bir şiiri dinleyip tahminini sonuçla karşılaştırabilecek, anlamı gerekçeleriyle açıklayıp özetleyebileceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.2.1.1. Dinleme amacını belirler, başlık ve görsellerden metnin içeriğine ve türüne dair tahmin yürütür; uygun dinleme stratejisini seçip dinleme kurallarını uygulayarak dinlemeyi sürdürür.
- TDE.9.2.1.2. Dinlediği şiirdeki bilgileri ön bilgileriyle ilişkilendirir, bilmediği sözcüklerin anlamını bağlamdan çıkarır.
- TDE.9.2.1.2. Dinlediği şiirin konusunu, temasını, ana duygusunu, yardımcı düşüncelerini ve örtük iletisini gerekçeleriyle belirler; şairin yazma amacını yorumlar.
- TDE.9.2.1.2. Şiirdeki mecaz ve çağrışımları gerçek anlamdan ayırır; uyak, redif, ölçü, durak ve ses tekrarlarının anlama katkısını açıklar.
- TDE.9.2.1.2. Dinleme öncesi tahminiyle dinleme sonrası bulgularını karşılaştırır; şiiri öznel-nesnel ifadeler ve güvenilirlik açısından değerlendirip özetler, geri bildirim verir.
Konu anlatımı
Şiiri Dinlemek: Neden Kulakla da Anlıyoruz?
Dinleme/İzleme Sürecini Yönetmek: Önce, Sırasında, Sonra
Ön Bilgi, Bağlam ve Söz Varlığı
Konu, Tema, Ana Duygu, Ana Düşünce ve Yardımcı Düşünceler
Mecaz Anlam ve Çağrışımlar
Ahenk Unsurları: Ses, Ritim, Ölçü, Uyak ve Redif
Metin İncelemesi: "Pencere" Şiirinin Dinleme Çözümlemesi
Karşılaştırma, Sınıflandırma ve Güvenilirlik
Özetleme ve Geri Bildirim
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Ana duygu
- Şiirin bütününe yayılan, sözcük seçimi ve imgelerle hissettirilen baskın duygu.
- Örtük ileti
- Doğrudan söylenmeyen, dizelerden ve imgelerden çıkarım yoluyla ulaşılan anlam.
- Açık ileti
- Şairin dizelerde doğrudan, açıkça söylediği bilgi ya da yargı.
- Mecaz anlam
- Sözcüğün gerçek anlamının dışında, benzerlik ya da bağlam yoluyla kazandığı başka anlam.
- Çağrışım
- Bir sözcüğün zihinde uyandırdığı duygu ve imgeler bütünü.
- Ahenk
- Şiirde ölçü, uyak, redif, durak ve ses tekrarlarıyla sağlanan ses uyumu.
- Uyak (kafiye)
- Dize sonlarındaki benzer sesler; son ünlü ve ünsüz ortaksa yarım, daha fazlası ortaksa tam uyak.
- Redif
- Uyaktan sonra aynen tekrarlanan ek ya da sözcük.
- Durak
- Hece ölçüsünde dizeyi kendi içinde bölen, sesin hafifçe durduğu yer (ör. 4+3).
- Yazma amacı
- Şairin şiiri neden yazdığı: duygu paylaşmak, teselli etmek, uyarmak gibi.
Örnek soru
Edebiyat dersinde Cumhuriyet Dönemi'nden bir şiir dinlenecektir. Öğrenci dinlemeye başlamadan önce aşağıdakilerden hangisini yapmalıdır?
- Şiirin ilk iki dizesini dinledikten sonra ana düşünceye karar vermeli.
- Dinleme amacını belirlemeli ve başlık ile görselden içeriğe dair tahmin yürütmeli.
- Şiir bitmeden önce okuyucuyu durdurup sözcüklerin anlamını sormalı.
- Şiirin tamamını kelime kelime yazıya dökmeye çalışmalı.
- Şiirle ilgili tüm bilgileri dinledikten sonra özetlemeyi planlamalı.
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Dinleme sürecinin ilk aşaması "dinlemeye başlamadan önce" yapılan seçimlerdir: amaç belirleme, başlık ve görselden içerik ile tür tahmini, uygun strateji seçme.
2. B şıkkı tam olarak bu hazırlık basamağını anlatır; tahmin, dinledikten sonra bulguyla karşılaştırılacağı için de değerlidir.
3. Cevap: B.
A şıkkı dinleme sırasında yapılmaması gereken erken yargıyı, C şıkkı dinleme kurallarına aykırı bölmeyi, D şıkkı dikkati dağıtan aşırı not almayı, E şıkkı ise yalnızca dinleme sonrası aşamayı anlatır.