9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Anlam Arayışı
Türkçenin Ses Bilgisi: Ses Olayları
Konuşurken sözcükler yazıldığı gibi değil, söylemesi en kolay biçimiyle ortaya çıkar: "kitap" sözcüğü "kitabı" olur, "ağız" sözcüğü "ağzı" olur, "bekle-yor" sözcüğü "bekliyor" diye söylenir. Bu değişimlere ses olayı denir ve hem yazımı hem de metnin anlamını etkiler. Bu konuda Anlam Arayışı temasındaki hikâye, anı ve şiir metinlerinden hareketle başlıca ses olaylarını tanıyacak, nedenlerini yorumlayacak ve yazarın ses seçimlerinin metne ve üsluba katkısını değerlendireceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.2.2.2. (TDE2.2.3) Okuduğu metindeki sözcüklerde ünlü düşmesi, ünlü daralması, ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması, ünsüz türemesi ve kaynaştırma örneklerini belirler.
- TDE.9.2.2.2. (TDE2.2.2) Bir sözcüğün kökünü ve eklerini bağlamdan çıkarır; sözcükteki ses değişiminin hangi ses olayından kaynaklandığını açıklar (ör. kanadı sözcüğünün iki ayrı anlamı).
- TDE.9.2.2.2. (TDE2.2.4) Yazı dili ile konuşma dilini karşılaştırır; karakterin konuşmasındaki ses değişimlerinin (geliyom, bi şey) kişiliğe ve ortama katkısını yorumlar.
- TDE.9.2.2.2. (TDE2.2.5) Verilen sözcük-ek çiftlerini ses olaylarına göre sınıflandırır; kural dışı sözcükleri (devlet, at, ip) ayırt eder.
- TDE.9.2.2.2. (TDE2.2.6) Yazım yanlışlarını (ağaçı, kitabta, arabaı) bulur ve ses olayına dayanarak düzeltir.
Konu anlatımı
Konuşurken Sesler Neden Değişir?
Ünlülerle İlgili Ses Olayları: Düşme, Daralma, Türeme
Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme) ve Ünsüz Yumuşaması
Ünsüz Türemesi, Ünsüz Düşmesi, Kaynaştırma ve Ulama
Ses Olayları Anlamı ve Yazımı Nasıl Etkiler?
Ses Olaylarının Karşılaştırma Tablosu
Metin İncelemesi: İstiklal Marşı'ndan Dizeler
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Ses olayı
- Sözcüklerin ek alması, türetilmesi veya birleşmesi sırasında seslerin değişmesi, düşmesi, türemesi veya kaynaşması.
- Ünlü düşmesi
- İkinci hecedeki dar ünlünün, ünlüyle başlayan ek gelince düşmesi (ağız → ağzı, burun → burnu).
- Ünlü daralması
- Fiil kökünün sonundaki a, e ünlüsünün -yor ekinden önce ı, i olması (bekle → bekliyor).
- Ünlü türemesi
- Ünsüz kümesiyle biten yabancı kökenli sözcüklerde araya ünlü girmesi (şehr → şehir, fikr → fikir).
- Ünsüz benzeşmesi (sertleşme)
- Sert ünsüzle biten sözcükten sonra gelen ekin başındaki d, c ünsüzlerinin t, ç olması (kitap + da → kitapta).
- Ünsüz yumuşaması
- Sonu p, ç, t, k olan sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelince bu seslerin b, c, d, ğ olması (kitap → kitabı).
- Ünsüz türemesi
- Sözcüğün sonundaki ünsüzün ünlüyle başlayan ek gelince ikilenmesi (hak → hakkı, sır → sırrı).
- Ünsüz düşmesi
- Sözcük içindeki bir ünsüzün söylenişte düşmesi (karındaş → kardeş, geliyorum → geliyom).
- Kaynaştırma ünsüzü
- Ünlüyle biten sözcük ile ünlüyle başlayan ek arasına giren y, s, ş, n ünsüzleri (araba + y + ı).
- Ulama
- Ünsüzle biten sözcüğün sonundaki sesin, ünlüyle başlayan sonraki sözcüğe bağlanarak okunması; yazıya yansımaz.
- Sert ünsüzler
- f, s, t, k, ç, ş, h, p ünsüzleri; benzeşme ve yumuşama bu ayrıma dayanır.
Örnek soru
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesi vardır?
- Omzunda
- Kitabı
- Kaçtı
- Arabası
- Gidiyor
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Ünlü düşmesinde ikinci hecedeki dar ünlü (ı, i, u, ü), ünlüyle başlayan ek gelince düşer.
2. Omzunda sözcüğü omuz + u + n + da biçimindedir; omuz sözcüğündeki ikinci hecenin ünlüsü (u) düşmüştür.
3. Kitabı ve gidiyor sözcüklerinde p ve t sesleri yumuşamıştır (ünsüz yumuşaması). Kaçtı sözcüğünde ünsüz benzeşmesi, arabası sözcüğünde ise kaynaştırma (s) görülür.
Doğru cevap A şıkkıdır. En güçlü çeldirici gidiyor sözcüğüdür; çünkü ses değişimi vardır, ama bu değişim ünlüde değil ünsüzdedir (t → d).