9. Sınıf Tarih · 1. Ünite: Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih

Tarih Araştırma ve Yazımında Dijitalleşme

Eskiden bir belgeyi okumak için başka şehirdeki arşive gitmek, haftalarca kayıt defteri karıştırmak gerekirdi. Bugün aynı belgenin görüntüsü saniyeler içinde ekranına gelebiliyor, binlerce metin içinde bir sözcük anında aranabiliyor; öte yandan yapay zekâ bir belgeyi okuyup özet çıkarabiliyor ama uydurma bilgi de üretebiliyor. Bu konuda dijital tarihin temel kavramlarını öğrenecek, dijitalleşme öncesi ve sonrası araştırma ve yazım süreçlerini karşılaştıracak ve dijitalleşmenin tarih araştırmasına etkilerini (olumlu ve olumsuz) gerekçeli biçimde değerlendireceksin.

Kazanımlar

• TAR.9.1.4. Dijital tarih kavramlarını (sayısallaştırma, doğuştan dijital veri, büyük veri, veri madenciliği, yakın ve uzak okuma) örneklerle ayırt eder.
• TAR.9.1.4. Dijitalleşme öncesindeki ve dijital dönemdeki tarih araştırma sürecini (kaynak bulma, okuma, analiz, yazım, paylaşım) karşılaştırır.
• TAR.9.1.4. Dijital tarih araştırmasının aşamalarını ve araştırmada uyulması gereken yasal ve etik kuralları (kişisel veri, telif, atıf) açıklar.
• TAR.9.1.4. Yapay zekânın tarih araştırma ve yazımına olumlu ve olumsuz etkilerini örneklerle tartışır.
• TAR.9.1.4. Dijitalleşmenin tarih araştırma ve yazımındaki dönüşümüne dair bir veri tablosuna dayanarak kanıta dayalı yargıda bulunur.

Konu anlatımı

1. Arşivden Ekrana: Tarihçinin Çalışma Masası Değişti

2. Temel Kavramlar

3. Dijital Tarih Araştırma Süreci

4. Dijitalleşme Öncesi ve Sonrası: Karşılaştırma

5. Yapay Zekâ ve Tarih

6. Veriyle Yargıda Bulunmak

7. Çözümlü Örnekler

8. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları

Anahtar terimler

Dijitalleşme

Bilginin sayısal biçimde üretilmesi, saklanması, işlenmesi ve paylaşılması süreci.

Sayısallaştırma

Basılı ya da el yazması bir kaynağı tarayıp dijital dosyaya dönüştürme.

Doğuştan dijital

Hiç basılı olmadan baştan dijital ortamda üretilen veri (e-posta, web sitesi, sosyal medya).

Büyük veri

Çok hacimli, hızlı üretilen ve çeşitli, sıradan yöntemlerle işlenmesi zor veri.

Veri madenciliği

Büyük veri içindeki örüntü ve ilişkilerin yazılımla bulunması.

Yakın okuma

Az sayıda metni dikkatle okuyup yorumlama.

Uzak okuma

Çok sayıda metni yazılımla sayısal çözümleyerek genel eğilimi görme.

Üstveri (metadata)

Bir veriyi tanımlayan bilgi (yazar, tarih, yer, biçim).

Yapay zekâ

İnsan zekâsı gerektiren görevleri yapabilen yazılımlar; tarihte çeviri, okuma ve ön tarama için kullanılır.

Atıf

Kullanılan bilginin, görselin ya da verinin kaynağını belirtme.

Örnek soru

Aşağıdakilerden hangisi doğuştan dijital (born-digital) kaynağa örnektir?

1. Taranarak çevrimiçi hâle getirilen 1920'lere ait bir gazete
2. Mikrofilmden dijital ortama aktarılan bir nüfus defteri
3. Bir kütüphanedeki el yazmasının fotoğrafı
4. Bir fermanın PDF'e çevrilmiş kopyası
5. Bir belediyenin elektronik posta yazışmaları

Doğru cevap: E

Çözüm

1. Doğuştan dijital kaynak, hiç basılı olmadan baştan dijital ortamda üretilen kaynaktır: e-posta, web sitesi, sosyal medya paylaşımı gibi.
2. A, B, C ve D şıklarında kaynak önce kâğıt, film ya da el yazması olarak vardır, sonradan dijitale çevrilmiştir; bu sayısallaştırmadır.
Doğru cevap: E. En sık yapılan hata, taranmış belgeyi "dijital kaynak" diye doğuştan dijital sanmaktır.

9. Sınıf Tarih: tüm konular