9. Sınıf Tarih · 1. Ünite: Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih
Tarihsel Bilginin Üretim Süreci
Ders kitabındaki bir cümle ("Malazgirt Savaşı 1071'de yapıldı") hazır bir bilgi gibi görünür; oysa arkasında bir tarihçinin soru sorması, kaynak araması, kaynakları incelemesi ve yorumlaması yatar. Bu konuda tarihsel bilginin hangi aşamalardan geçerek üretildiğini, aşamaların birbirini nasıl etkilediğini ve tarihçinin hangi yardımcı bilimlerden yararlandığını örnek bir çalışma üzerinden çözümleyeceksin. Ayrıca bilginin çarpıtılabileceğini ve tarihçinin dürüstlük ilkesini göreceksin.
Kazanımlar
- TAR.9.1.3. Örnek bir çalışmada tarihsel bilginin üretim aşamalarını (sorun belirleme, bilgi toplama, kaynağı inceleme, sorgulama, yorumlama, ürün oluşturma) sırasıyla belirler.
- TAR.9.1.3. Üretim süreci aşamaları arasındaki ilişkileri (bir aşamanın sonucunun sonrakine girdi olması, gerektiğinde önceki aşamaya dönüş) örneklerle açıklar.
- TAR.9.1.3. Kaynakları birincil-ikincil, resmî-özel, yazılı-sözlü-görsel-maddi ayrımlarına göre sınıflar ve güvenilirliğini sorgular.
- TAR.9.1.3. Tarihçinin yararlandığı yardımcı bilimleri (arkeoloji, epigrafi, paleografya, nümizmatik, diplomatik vb.) kullanım alanlarına göre eşleştirir.
- TAR.9.1.3. Çarpıtma, algı oluşturma ve manipülasyon örneklerini tespit ederek tarihçinin dürüstlük ilkesini gerekçelendirir.
Konu anlatımı
Tarihsel Bilgi Hazır Bulunmaz, Üretilir
Üretim Sürecinin Aşamaları
Aşamalar Arasındaki İlişkiler
Kaynağı İnceleme ve Sorgulama
Tarihçinin Yardımcı Bilimleri
Yorumlama ve Ürün: Kanıta Dayalı Anlatı
Dürüstlük: Çarpıtma, Algı Oluşturma ve Manipülasyon
Çözümlü Örnekler
Simülasyonda Dene: Çeşmenin Hikâyesi
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Tarihsel bilginin üretim süreci
- Konu belirlemeden kanıta dayalı ürüne kadar uzanan, aşamaları birbirine bağlı araştırma süreci.
- Birincil kaynak
- Olayı yaşayanlardan ya da olay anından kalan kaynak (ferman, kitabe, günlük).
- İkincil kaynak
- Birincil kaynaklara dayanılarak sonradan yazılmış kaynak (makale, ders kitabı).
- Çapraz sorgulama
- Birden çok kaynağı birbiriyle karşılaştırarak tutarlılık ve çelişkileri sınama.
- Tenkit (eleştiri)
- Kaynağın özgünlüğünü (dış) ve içindeki bilginin doğruluğunu (iç) sınama; klasik 5T'nin dördüncü adımı.
- Terkip (sentez)
- İncelenen bilgilerin birleştirilerek bütünlüklü bir anlatıya dönüştürülmesi.
- Epigrafi
- Taş, metal gibi sert malzemeler üzerindeki yazıtları inceleyen bilim.
- Paleografya
- Eski yazıların okunması ve tarihlenmesi bilimi.
- Diplomatik (belge bilimi)
- Resmî belgelerin biçim, dil ve özgünlüğünü inceleyen bilim.
- Manipülasyon
- Bilgiyi yanıltıcı biçimde sunarak kişilerin tutum ve kararlarını yönlendirme.
Örnek soru
Tarihsel bilginin üretim sürecinin ilk aşaması aşağıdakilerden hangisidir?
- Kaynakların güvenilirliğinin sorgulanması
- Bulguların rapor hâline getirilmesi
- Araştırılacak konunun ya da sorunun belirlenmesi
- Kaynaklardan çıkarım yapılması
- Kaynakların toplanması
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Süreç, tarihçinin bir soru sormasıyla başlar; soru hangi kaynakların aranacağını belirler.
2. Kaynak toplama, sorgulama, yorumlama ve rapor yazma bu sorudan sonra gelir.
Doğru cevap: C. E şıkkı en güçlü çeldiricidir; ama kaynak toplamak, sorun belirlendikten sonra yapılır.